<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>maya t&#8217;aan &#8211; radio tzaykin | tv turix</title>
	<atom:link href="https://turix.yoochel.org/seccion/mayataan/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://turix.yoochel.org</link>
	<description>desde el sureste mexicano</description>
	<lastBuildDate>Fri, 07 Oct 2016 17:18:56 +0000</lastBuildDate>
	<language>es</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=6.9.4</generator>
	<item>
		<title>Radio experimental maya 2014.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/radio-experimental-maya-2014/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Sat, 22 Nov 2014 00:11:06 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[podcasts]]></category>
		<category><![CDATA[tzaykin.fm]]></category>
		<category><![CDATA[tihosuco]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5739</guid>

					<description><![CDATA[Programa de radio experimental maya, hecho por jóvenes en lengua maya yucateco ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><audio class="wp-audio-shortcode" id="audio-5739-1" preload="none" style="width: 100%;" controls="controls"><source type="audio/mpeg" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Radio-Experimental-Maya-2014.mp3?_=1" /><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Radio-Experimental-Maya-2014.mp3">http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Radio-Experimental-Maya-2014.mp3</a></audio><br />
Escucha el programa de radio experimental maya, desarrollado por tzaykin.fm y 106.5 fm. Un programa hecho por jóvenes mayas, en lengua maya. Muestra una riqueza y hermosura de la lengua maya yucateca, a través de la poesía, el relato, el cuento y las composiciones lingüísticas que deleitan nuestros oídos, así mismo expresan saludos a los amigos y se envían mensajes.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Realización: tzaykin.fm y 106.5 fm.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		<enclosure url="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Radio-Experimental-Maya-2014.mp3" length="14498396" type="audio/mpeg" />

			</item>
		<item>
		<title>Tsíikbal yo&#8217;oosal ch&#8217;íicho&#8217;ob.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/yooosal-chiichoob/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 21 Nov 2014 23:33:32 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[podcasts]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5735</guid>

					<description><![CDATA[Ch'íicho'ob ku k'áayo'ob yáan horaae' bey t'áan máako'obe' ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<audio class="wp-audio-shortcode" id="audio-5735-2" preload="none" style="width: 100%;" controls="controls"><source type="audio/mpeg" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Tsiikbal-yooosal-chiichoob.mp3?_=2" /><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Tsiikbal-yooosal-chiichoob.mp3">http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Tsiikbal-yooosal-chiichoob.mp3</a></audio>
<p>Lela&#8217; junp&#8217;éel chan ts&#8217;íikbal yo&#8217;oksal mejen ch&#8217;i&#8217;icho&#8217;ob, ku k&#8217;áayo&#8217;ob, tumen yáan k&#8217;íine, jach bey táan u t&#8217;aano&#8217;ob bey wíinke&#8217;. Le ba&#8217;ache&#8217;obo&#8217; ken p&#8217;a&#8217;astak men wíinke&#8217; ku beta&#8217;al bey yóol máak yéetel. Je&#8217;ex e miiso&#8217; ku ya&#8217;alik Raauuu, ma&#8217; miauuu, je&#8217;ex u ya&#8217;alal ich káastlan t&#8217;áane&#8217;.</p>
<p>Voces narrativas: Jaime Magaña, Saasil Sánchez y niños de Tesip.<br />
Lugar de grabación: San Antonio, Tesip, Yucatán, México.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Grabación: Elias Puc.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		<enclosure url="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Tsiikbal-yooosal-chiichoob.mp3" length="5397187" type="audio/mpeg" />

			</item>
		<item>
		<title>Wíiinik ma&#8217; tu kanaj xóoki&#8217;.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/wiiinik-ma-tu-kanaj-xooki/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 21 Nov 2014 23:15:11 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[podcasts]]></category>
		<category><![CDATA[Tesip]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5728</guid>

					<description><![CDATA[Ma' páajchaj u xookik k'uben t'áan u x-yáakunaj ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Le jela&#8217; jach uuch ti&#8217; juntúul wíinik ma&#8217;tu kanaj xóoki&#8217;. Ma&#8217; páajchaj u xookik k&#8217;uben t&#8217;áan ku túuxta&#8217;al ti&#8217; ka&#8217;aj tu saataj tak u yáabilaj le x-chúupal u yáamo&#8217;.</p>
<audio class="wp-audio-shortcode" id="audio-5728-3" preload="none" style="width: 100%;" controls="controls"><source type="audio/mpeg" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Wiinik-ma-tu-kanaj-xooki.mp3?_=3" /><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Wiinik-ma-tu-kanaj-xooki.mp3">http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Wiinik-ma-tu-kanaj-xooki.mp3</a></audio>
<p>Relató: Vicente Moo Canche<br />
Lugar de origen: Halacho, Yucatán, México.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Grabado en evento cultural tzaykin.fm en San Antonio Tesip, 2013.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		<enclosure url="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Wiinik-ma-tu-kanaj-xooki.mp3" length="4402199" type="audio/mpeg" />

			</item>
		<item>
		<title>Tsíikbal yo&#8217;osal Tihosuco.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/tsiikbal-yoosal-tihosuco/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 21 Nov 2014 20:36:32 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[podcasts]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<category><![CDATA[tihosuco]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5714</guid>

					<description><![CDATA[U tsíikbalil bix kaj u kajkuntsa'al Tihosucoe' ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><audio class="wp-audio-shortcode" id="audio-5714-4" preload="none" style="width: 100%;" controls="controls"><source type="audio/mpeg" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Relato_sobre_Tihosuco.mp3?_=4" /><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Relato_sobre_Tihosuco.mp3">http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Relato_sobre_Tihosuco.mp3</a></audio><br />
U tsíikbalil bix kaj u kajkuntsa&#8217;al le u lu&#8217;umil Ti&#8217;ihosucoe&#8217;, bey ku ya&#8217;alik le nojoch máako&#8217;ob íilmai u káajbal le káaja&#8217;. Le tun u chan k&#8217;a&#8217;asjil ku beetik yuum Donato.</p>
<p>Lugar de origen: Tihosuco, Quintana Roo, México.<br />
Año: 2014.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Grabación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		<enclosure url="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Relato_sobre_Tihosuco.mp3" length="13754319" type="audio/mpeg" />

			</item>
		<item>
		<title>Cuentoi chan t&#8217;úul.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/cuento-chan-tuul/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 21 Nov 2014 20:16:50 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[podcasts]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5708</guid>

					<description><![CDATA[Táaj yáan u na'at k'uuch'u beet u reeyi ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<audio class="wp-audio-shortcode" id="audio-5708-5" preload="none" style="width: 100%;" controls="controls"><source type="audio/mpeg" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-chan-Tuul.mp3?_=5" /><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-chan-Tuul.mp3">http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-chan-Tuul.mp3</a></audio>
<p>Le chan tsíikbala&#8217; ku ye&#8217;esik bix táaj yáan u na&#8217;at le chan túul ku béetik u réeyi, ba&#8217;ale&#8217; táanile&#8217;, yáan u beetik ya&#8217;ab ba&#8217;alo&#8217;ob máan táalamo&#8217;ob. Ba&#8217;ale&#8217; le chan t&#8217;úula ku k&#8217;úuchul u yóol u láaj betej. Tak ken u náajalt u réeyi.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Grabación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		<enclosure url="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-chan-Tuul.mp3" length="7713550" type="audio/mpeg" />

			</item>
		<item>
		<title>Cuentoi chan chak mool.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/cuento-chan-chak-mool/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 21 Nov 2014 19:12:47 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[podcasts]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5696</guid>

					<description><![CDATA[Un túul wíinik bin ts'óon ich k'áaxe', ba'ale'  jáanta'ab tumen le ba'al bin u ts'oono' ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Un túul wíinik bin ts&#8217;óon ich k&#8217;áax, ba&#8217;ale&#8217; ka&#8217;aj jáanta&#8217;ab tumen le ba&#8217;al bin u ts&#8217;oono&#8217;, men k&#8217;akáas ba&#8217;al. Tumen ku jáantik máak ts&#8217;o&#8217;ole&#8217; ku súukubaj wíinkij.</p>
<audio class="wp-audio-shortcode" id="audio-5696-6" preload="none" style="width: 100%;" controls="controls"><source type="audio/mpeg" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-chan-chak-mool_Domingo-Poot-Chan.mp3?_=6" /><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-chan-chak-mool_Domingo-Poot-Chan.mp3">http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-chan-chak-mool_Domingo-Poot-Chan.mp3</a></audio>
<p>Relató: Domingo Poot Chan<br />
Lugar de origen: Tihosuco, Quintana Roo, Yucatán México.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Grabación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		<enclosure url="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-chan-chak-mool_Domingo-Poot-Chan.mp3" length="8349507" type="audio/mpeg" />

			</item>
		<item>
		<title>Cuentoi juntu máak yeeltel óoxtúul u hijas.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/maak-yeeltel-ooxtuul-u-hijas/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 21 Nov 2014 16:54:40 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[podcasts]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5683</guid>

					<description><![CDATA[Un p'éel k'ak'áasbal ku jáantik wíinik ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>U chan cuentoi bix úuchik u janta&#8217;al u páalal juntúul wíinik, tumen un p&#8217;éel k&#8217;ak&#8217;áasba&#8217;al ku máan u ba&#8217;akaláankil.</p>
<audio class="wp-audio-shortcode" id="audio-5683-7" preload="none" style="width: 100%;" controls="controls"><source type="audio/mpeg" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-chan-chak-mool_Domingo-Poot-Chan.mp3?_=7" /><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-chan-chak-mool_Domingo-Poot-Chan.mp3">http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-chan-chak-mool_Domingo-Poot-Chan.mp3</a></audio>
<p>&nbsp;</p>
<p>Relató: José Domingo Poot Chan.<br />
Lugar de origen: Tihosuco, Quintana Roo, Yucatán, México.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Grabación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		<enclosure url="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-chan-chak-mool_Domingo-Poot-Chan.mp3" length="8349507" type="audio/mpeg" />

			</item>
		<item>
		<title>Cuentoi yóoyolche&#8217;.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/cuento-yooyolche/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 21 Nov 2014 16:04:29 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[podcasts]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5663</guid>

					<description><![CDATA[Le  che'obo' yáan u yúumilo'ob jach kuxa'ano'ob ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<audio class="wp-audio-shortcode" id="audio-5663-8" preload="none" style="width: 100%;" controls="controls"><source type="audio/mpeg" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-Yooyolche.mp3?_=8" /><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-Yooyolche.mp3">http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-Yooyolche.mp3</a></audio>
<p>&nbsp;</p>
<p>Ku ya&#8217;alale&#8217; le núukuch che&#8217;ob ka&#8217;ache&#8217; yáan u yúumilo&#8217;ob jach kuxa&#8217;ano&#8217;ob, le beetik ma&#8217; tu máan j-aawat máak cheen minu cuentai&#8217; ich k&#8217;áaxil, tumen je u yu&#8217;ubal wíinke&#8217;, men u yíik&#8217;al k&#8217;áaxo&#8217;ob.</p>
<p>Relató: Dulce María Paat Dzib<br />
Lugar de origen: Tihosuco, Quintana Roo, México.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p style="text-align: right;"> <em>Grabación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		<enclosure url="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Cuentoi-Yooyolche.mp3" length="2388746" type="audio/mpeg" />

			</item>
		<item>
		<title>Ts’o’okol beel.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/tsookol-beel/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 03 Oct 2014 21:36:31 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<category><![CDATA[X-Cohuo]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5424</guid>

					<description><![CDATA[U chan tsóolil, bix ts'o'okobel ka'ach uchilak ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Ku tsibalta’ale’ ka’ach úuchilake’, chen u tuukult u ts’o’okol u beel juntúul máake’, ya’ab juntenele’ u yuumo’ob kaxtik u nuup, bey y yúuchul yéetel le xi’ipalo’obo’. Le otsil xi’ipalalo’obo’ ma’ táan u beytal u k’uuxilo’ob tumen bey súukilo. kex wa le xi’ipal uts tu yich u jeel x-ch’úupal, chen ba’ale’ u yuumo’obe’ ma’ uts tu t’ano’obi’, ma’ táan u beytal u cha’ikbejl le ts’o’oko beelo’. Le je’ela’ chen u chúunul, tumen le xi’ipal yéetel le ch’úupalo’ yaan u meyajtiko’ob ya’abkach ba’alob kun tsaabil tumen u éet láak’ob.</p>
<p>U yuumo’ob le x-ch’úupalo’, yaan u tsaáko’on núukuch meyajo’ob ti’ le xi’ipalo’, yáaxile’ yaan u tuxtiko’ob u ch’ak jump’éel nuxi’ che’ utia’al ku si’intej, ts’o’okole’  ku bisik tu yotoch u xba’al. Chen k’uuchuke’ yaan u t’anal janal tumen u na’ le        x-ch’úupalo’,ku yéetsku’unasa’al to’obil u waajil bu’ulti’, chen ba’ale’ yéetel ya’abkach iik, yéetel xan jump’íit chokoj sa’. Waa le xi’ipal tu la laaj jantaj le ki’waaj tsa’ab ti’o, sáam ilikake’ jach xiib, je’el u beyta’al u ja’anilta’ale’. Yaan k’iine’ le xi’ipalo’obo’ ma’ táan u meyajtiko’ob le ba’ax ku ya’alal ti’obo’, wa beyo’ ma’ táan u beeytal u ts’o’okol u beel.</p>
<p>Bey xan ti’ le x-ch’úupalo’ yaan xan u tsa’abal ya’abkach ba’al u meyajt tumen u yuumo’ob le xi’ipalo’, ya’axe’, chen jump’éelel u k’iinil Domingoe’ yaan u bin tu yotoch u yuumo’ob le xi’ipalo’, chen k’uuchke’ yaan u chaakik jump’éel ki’ki’ janal. U meyaj le x-ch’úupalo’ u utsil tseentik tu láakal le u’ulabo’obo’, le xi’ipalo’ leti’ ku ya’alik wa ki’ le janalo, waa jach ki’ tu yúubaje’ yaan u yúuchul le ts’o’okol beelo’ ma’ u jach xantalo’. U je’el ba’al ken u meyajt le x-ch’úupalo’, yaan u p’o’ik u nook’ le xi’ipalo’, ts’o’okole’ ku k’uubik ti’ u na’ le xi’ipalo’, lela’ yaan u jach utsil iltik wa sakunsa’ le nook’o, wa tu ya’alaj la utse’ yaan u yúuchul ts’o’okol beel.</p>
<p>Uti’al u chúunsa’al u meyajile’ u yuumo’ob le xi’ipalo’ yaan u kaxtiko’ob u jeetsulil le ts’o’okol beelo’, le ma’ax ku k’aamik le meyaja’ yaan u t’aan utsil yo’osal u paalilo’. chen ts’o’okok u tsa’ako’ob u t’aanil, yaan u tsa’ako’ob u k’iinil  u bino’on u k’áato’ob u k’ab le x-ch’úupalo’. Le xi’ipalo’ yáaxile’ yaan u susutankil u xiimbalt le x-ch’úupalo’. Bey túuno’ chen ichil susutankil tu yotoch le x-ch’úupalo’ yaan u ya’alal ti’ jayten ken u meyajt le k’áatbalo’, yaan k’iine’ u yuumo’obo’ ku ya’aliko’obe’ kanten ku bin yéetel jeetsulo’obo’ u ku k’a’aso’ob le chan meyajo’. Ichil u bino’on xiimbalt beyo’, le xi’ipalo’ yaan u bisik ch’uujuk ja’, ch’uujuk waaj, suuts’ ja’, chaamal yéetel mejen jats’uts mejen ba’alob. Tu láakal le ba’alo’oba’ ku meyajta’al yóolal u tsa’abal nib óolal ti’ yuum k’uj tumen le tankelem wiiniko’obaj tu túukultaj u ts’o’okol u beelo’.</p>
<p>Chen náatsak u k’iinil le ts’o’okol beelo’, tu yotoch le xi’ipalo’ ku chúunsa’al u meyajil, ku laaj míista’al u bak’pach u yotocho’, yóosal bin beyo’ jats’uts kun ilbij tumen le u’ulabo’obo’, bey xan uts kun u ilbij tumen le ka’a yuumo’obo’. Chen p’aatak jump’éel k’iin u bin yúuchul le ts’o’okol  beelo’ yaan u kinsa’al juntúul k’éek’en utia’al u meyajta’al u jaanli’, suka’ano’, bu’ul yéetel tsáabil bak’ yéetel xan u ch’uujuk ja’i’; u jéel u bak’el le k’éek’eno’ yaan u k’a’abetchajal uti’al ka meyajta’ak u box k’oolil.</p>
<p>Le janaj je’ela jach súuka’an u meyajta’al ti’ le k’iino’ beya’, bey túuno’ ti’ le ts’o’okol beela’ yaan u síibil le box k’oolo’. Chen ba’ale’ u meyajile’ ma’ chen ch’a’abili’ yaan u chukpajal a wóolti’, ma’ ya’abkach máak u yóojel u beet le jaanla’, le máax u yóojelo’ k’a’oltan bey x-k’oox, tumen le máak je’ela’ jach u kanmaj u beetej.</p>
<p>Le máak je’ela’ u meyaje’ u yilik ka meyajtak uts le janalo’, yaan u ya’alik ti’ le u’ulabo’obo’ ti’al ku meyajto’ob le pibo’, ku bin xan yéetel le x-ko’olelo’obo’ utia’al ku kíimso’ le ulumo’obo’ yéetel le xkaaxo’obo’, utia’al ka xi’ik ichil le janalo’. Chen ts’o’oksak tu láakal le meyajile’, ku láaj tsa’bal ti’ le kuumo’obo’ u maaytani’ le box janalo’ yéetel u xáak’ilo’ob. U tia’al ka bisak te’ pibo’ ku t’aanal le xíibo’obo’ yóosal beyo’ u peesiko’ob le janalo’, ken chúunuk u chokotalo’; le j-k’ooso’, wa ku yilik láaj uts yanike’ ku ya’alik ka mu’ukuk le pibo’, beyo’ chen ku pa’atal u sáastal ka xi’ik jaalbil.</p>
<p>Bey túuno’ k’uuch tu k’iinil le ts’o’okol beelo’, yáaxile’ ku k’uuchul le xi’ipal tu najil k’ujo’ utia’al u pa’atej u k’uuchul u x-ba’alo’; u yuum le x-ch’úupalo’ yaan u k’uubik u paalo’ tu táan le yuum k’ujo’, tu’ux ken ya’al wa jayp’éel t’aan, ti’ lu ja’ano’. Tu yotoch le xi’ipalo’ yaan u káananta’al le janalo’ u tia’al ma’, beyo’ ka síibik jantbil tumen le u’ulabo’obo’.</p>
<p>Chen k’uucho’ob le ts’o’okoj beelo’obo’ ku chunsa’al u chan k’inbesajil, tu’ux ku síibil su’uts’ ja’, chujuk ja’ yéetel le ki’ waajo’, box janal. Chen ts’o’ok le k’inbesajo’ ku muuch’kubao’ le compatsilo’obo’ utia’al ku tsoolo’ob ma’alob t’aano’ob ti’ le tumben ts’o’o’koj beelo’obo’, utia’al ka u biso’ob jump’éel ma’alo’ob kuxtal yéetel ya’abkach yakunaj, beyo’ chen yanak  u paaklan t’ano’obe’, je’el u beytal u bino’on yiknal u jeetsulo’ob utia’al ka tso’olok u xikino’ob. Bey túuno le tumben ts’o’okoj beelo’ yaan u bino’ob tu tumben otocho’ob tu’ux ken u chúunso’ob jum’p’éel tumben kuxtal. Le xch’uupalo’ yaan u pa’atik ochop’éelel k’iin ts’o’okok u beel u tia’al ka xi’ik u ximbat u laak’ob, wa ma’ u beetik beya’, ku ya’alale’ mix bik’in u kóotsol ti’ u na’, ts’o’okole’ sáamsamal ku taktak u bin u p’aatal yéetel.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Relató: Domingo Arceo Ucán</em>.<br />
<em>X-Cohuo, Valladolid, Yucatán</em>.<br />
<em>Recopiló y tradujo: Felipe Kuyoc.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>X-Tsu’uj.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/cuento-x-tsuuj/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 03 Oct 2014 18:49:18 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[kanxoc]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5413</guid>

					<description><![CDATA[U tsíikbaalil bix úuchik u yantal le j-baajo’ ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>In na’e’ ku tsikbaltik ten bix úuchik u yantal le baajo’. Ku ya’alik tene’ anchaj bin juntúul máak jach ts’u’ut, kéen yanak u yu’ulabe’ chéen bu’ul ku síik jaantbil, tak ti’ u paalale’ chéen k’utbil iik ku ts’áajik.</p>
<p>Juntéenake’ t’a’an janal ti’ jump’éel naj ku p’áatal tu kajtalil x-Kuxché, le máake’ ka’aj sáaschaje’ ka’aj jo’op’ u bin te’e tu’ux t’a’an janale’; ka’aj k’uch te’ naje’ ka’aj k’a’am yéetel uts. Bisa’ab tu yiknal jump’éel mayak che’ tu’ux yaan u jeejeláasil janalo’ob meenta’an yéetel bak’, le ka’aj tu yilaj ma’alob u tséenta’ale’ ka’aj tu ya’alaj beya’:</p>
<p>–Yaan in tséentik in wu’ulabo’ob yéetel ba’al ki’.</p>
<p>Tu jeel k’iine’ u yatane’ táan u meentik x-tsu’uj, ti’ lelo’ ka’aj tu yilaj táan u k’uchul u yíits’ine’, ka’aj tu ya’alaj ti’ u yatan beya’:</p>
<p>–Eyaj x-nuuk, ta’ak le janalo’ tumen táan u taal in wíits’in.</p>
<p>–¿Tu’ux kin in ta’akej? –ka’aj núukta’ab ti’.</p>
<p>Ka’aj túun tu ya’alaj, ka’aj mu’ukuk ts’u’ lu’um. Bey úuchik u meenta’alo’. Ti’ lelo’ ka’aj k’uch u yíits’in, ka’aj tu k’amaj yéetel uts, a’ala’ab ti’ ka’aj u xéektubaj, ka’aj tu chu’unsaj u tsikbalo’ob. Ma’ sen sáam jo’op’ok u tsikbalo’obe’ ka’aj t’a’ano’ob janal tumen le x-ko’olele’. Chéen k’utbil iik tu jaanto’ob. Ts’o’ok u bin u yíits’ine’ ka’aj bin yéetel u yatan u jáal le x-tsu’uj muka’ane’, chéen táan u jáalko’obe’ ka’aj tu yilo’ob mix ba’al yani’, chéen jump’éel jool ku bin yáanal le lu’umo’.</p>
<p>Le mejen x-tsu’uje’ kuxlajo’ob, le beetik ku ya’ala’ale’ le mejen bajo’obo’ beyo’ob mejen x-tsu’uje’, túuts’tak yéetel u poolo’obe’ wóolistak.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Kanxoc, Valladolid, Yucatán.</em><br />
<em>Recopiló y tradujo: Aarón Puc Chi.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Óoxtúul paalal ku kaxku suerteo’.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/ooxtuul-palal/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 03 Oct 2014 18:12:51 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[X-Cohuo]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5406</guid>

					<description><![CDATA[Juntúul xnúuk yéetel u yáabilo’, ku kaxtiko'ob  u suerteo' ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Yanchaj ti’ jump’éel chan kaajtale’ juntúul xnúuk yéetel óox túul u yáabilo’, lela’ k’uuch u k’iinil u bin u yaalkat u suerteo’. Chen junp’éel k’iin ka’ sáaschaje’ ka’ tu ya’alaj yáax paale’ túun bin yaalkat u suerte’, tu cha’a u yo’och k’eeyem, ka’ ku bin, u bin, ichil u bine’ ka’ k’uuch yiiknal jump’éel chan jaltun, ka’ je’eli’ ka’ ku puuk’ik u yo’och k’eeyem, ka’ ku janaj, ka’ tu yu’ubej táan u taal u yook’ol juntúul champal ka’ chikpaje’ juntúul xúunan yéetel u champal ka’ tu ya’alaj.</p>
<p>&#8211; Bix túun xi’ipal, ¿tu’ux ka bin?</p>
<p>&#8211; Tin bin in waalkat in suerte’.</p>
<p>&#8211; Pues talvez a jook’ol yéetel, je’el waa a jáan maajantik ten le a chan lúuch utia’al in ts’a’ik jump’íit ja’ te’ champala’.</p>
<p>&#8211; Lelo’ míin ma’ táan, asab looch’ yéetel a k’ab ka’ ts’áati’.</p>
<p>&#8211; Leti’e’ ma’ u yóojel le x-ko’olelo’, x-ki’ichpam ko’olel biil, le chan paalo’ ki’ichkelem yuum.</p>
<p>– Pues ma’alob hijo, &#8211; ki’ le xko’olelo’ ka’ binij.</p>
<p>Ma sáame’ ka’ líik’e’, ka’ ku bin, ku bin, ka’ k’uuch ti’ jump’éel kaaj’, ka’ tu yiilaj nojoch chíich, ka’ k’aata’ ti’e ¿tu’ux ku bin?</p>
<p>&#8211; Ka’ tu ya’ale’, túun bin u yaalkat u suerte.</p>
<p>Nojoch chíiche’ tu ya’alaj:</p>
<p>&#8211; ¡Xéen túun yiknal rey, te’elo yaan meyaji’!</p>
<p>Ka’ k’uuch yiknal le reyo’ ka’ t’aanaji, ka’ a’alati’ tumen reye’ yaan meyaj, le máax ku kaxtik  flor de Olivane’ ku ts’o’okol u beel yéetel u x-t’uup hija rey.</p>
<p>&#8211; Pues ma’alob, je’el in kaxke’.</p>
<p>Ka’ jóop’ u máan u kaxtej, ku yiilike’ ma’ túun kaxtik. Ts’o’ok u máan k’iin beyo’, ka’ tu ya’alaj chúumuk paal xane’, táan u bin o korrerte’ u suerte’, ka’ meyajta’ u yo’och waaj yéetel u yo’och k’éeyem, ka’ ku bin u bin, chen ichil u bine’ ka’ k’uuch teej jaltun tu’ux máan u suku’une’. Je’elo’ ka’ je’eli’, ka’ ku puk’ik u yo’och k’éeyem, ka’ jo’ok u janaj, chen ka’ tu yu’ube’ táan u taal u yook’ol juntúul champal ku k’uuchul tu yiknale’ ka’ tu yiilaje’ juntúul x-ko’olel yéetel u champal, ka’ a’alati’e’:</p>
<p>-¿Túun ka bin beya’ hijo?</p>
<p>&#8211; Tin chan bin in correrte’ in suerte.</p>
<p>&#8211; Aaan, pues talvez a k’uuchul tu’ux yaan meyaj.</p>
<p>Le ko’olelo’ ka’ tu ya’alaj:</p>
<p>&#8211; Ma’ túun táan jaan tsíik ten a luuch in maajanto’, uti’al in maatik jump’íit ja’ te’ jaltuna’.</p>
<p>&#8211; Ka’ núuka’ ti’e’.</p>
<p>&#8211; In wa’alike’ míin ma’, ¿bix a wóol? Looch’ yéetel a k’ab.</p>
<p>&#8211; Pues ma’alob.</p>
<p>&#8211; Ka’ jook’ u looch’ik le ja’o’, utia’al u tsa’te’ champalo’.</p>
<p>&#8211; Ka’ a’alab ti’e, pues ma’alob hijo, talvez a jóok’ol yéetel la ba’ax ka’ bin a meyajto’.</p>
<p>Ka’ ku bin, u bin, ka’ k’uuch xan te’ kaaj tu’ux k’uuch u suku’une’, ka’ tu yilaj nojoch chíich, ka’ k’aata’ ti’e.</p>
<p>&#8211; ¿Tu’ux túun ka bin beya’ áabil?</p>
<p>Ka’ tu ya’ale’. &#8211; Chen tin bin korrerte’ in suerte’.</p>
<p>&#8211; Tu nuukaj nojoch chíiche’. &#8211; Pues xeen tu yiknal rey, te’elo’ yaan meyaji’.</p>
<p>Ku k’uuchle’, ka’ a’ala ti’ tumen reeye’.  &#8211; Yaan meyaj, waa ka’ kaxtik flor de olivane’ ku ts’o’okol a beel yéetel in x-t’uup hija.</p>
<p>Ka’ tu ya’ala’ chúumuk paale’, &#8211; bixe’ míin kaxka’, ka’ jook u máan u kaxtej. Sáamsamal u jook’ol beyo’ chen ba’ale’ ma’ túun u kaxtiko’, ts’o’ok u maan k’iin beyo’ ka’ tu ya’alaj j-t’uup xane’ túun bin.</p>
<p>Chen ba’ale’ leti’e tu máanaj jump’éel vino, ka ku bin, u bin, táats’ak yóok’ol le jaltun tu’ux máan u suku’uno’obe’, chen ka’ xan tu yu’ubaje’, táan u taal u yóok’ol le champale’, ka’ kooj le xuunan yiknalo’. Ka’ a’alab ti’e.</p>
<p>&#8211; ¿Túun ka’ bin beya hijo?</p>
<p>&#8211; Chen tin bin in korrerte’ in suerte’, &#8211; ku ya’alik j- t’uup.</p>
<p>&#8211; Ma’alob ka nuukab ti’.  &#8211; ¿Je’el waa a tsíik ten a chan luuch in maajant uti’al in tsíik ja’ te’ champala’?</p>
<p>Dios mio ¿bix a wóol?  &#8211; kiij t’uup, ma’ táan a wilik le jach síis ja’o’, ka tu jiilpaytaj u yo’och vinoe’ ka’ tu waach’aj, ka’ tu ya’ale’:</p>
<p>&#8211; Je’ela’ ts’áati’.  – Pues ma’alob hijo, paatikin tsaik jump’íiti’, &#8211; laaj tsaati’ ku ya’alik j- t’uup.</p>
<p>Ka bin tu puuk’aj u yo’och k’éeyeme’ ka’ xan tu tsáajti’ le xuunano’.</p>
<p>&#8211; Je’ela’ mamich úuk’ej, kuxkintabaj xan.</p>
<p>&#8211; Ma’alob hijo, pa’atik in maatik a wo’och k’éeyema’. Ts’o’ok u yuuk’ik ka’ tu ya’alaje’.</p>
<p>&#8211; Ma’alob hijo, ja’alibe’, liik a bina’, le flor de Olivane ku ya’albil a kaxko’, le ken jo’ok’ech wáay jo’ kaaje’ chen leti’ ken a wiil u k’aaxi’.</p>
<p>&#8211; Yaan; ten a’aliktech, teech ka’ bin jook’ol yéetel a suerteo’.</p>
<p>– Ma’alob mamich,  &#8211; ku ya’alik.</p>
<p>Táan u bine’ ka’ k’a’aj u luuch ti’, ka’ tu yiilaje’ tu tséel le jaltuno ti’ yaani’, chuup yéetel u k’éeyemi, ka’ tu túukultaje’ ki’ichpam ko’olel biil yéetel ki’ichkelem yuum tu yiilajo’, ka’ tu cha’a u vino’, ka’ túun tu yuuk’aj le k’éeyemo. Chen ka’ tu yu’ubaje’ túun k’aay juntúul chan ch’íich’ “ tsuutsuy yeem” “ tsuutsuy yeem”.</p>
<p>Chan tsuutsuy wi’ijech waale’, &#8211; ku ya’alik. Bey túuno, ka tu jo’osaj u xíixe’ le k’éeyemo ka’ tu tsáa’ tu tseel le jaltuno’.</p>
<p>Ka’ ku bin, u bin, ka’ k’uuch te’ kaajo’, ka tu yiilaj nojoch chíich. Ka’ k’aata’ ti’.</p>
<p>&#8211; ¿Tu’ux ku bin? &#8211; Ka’ tu ya’ale’.</p>
<p>&#8211; Chen tin chan maan in korrertin suerte’.</p>
<p>-Aaaan, pues te’ yiknal le reey a bino’, te’elo yaan meyaji’, túun kaxtaj jump’éel klase flores ti’, le máax ku kaxtiko’ ku ts’o’okol u beel yéetel u x-t’uup hija.</p>
<p>&#8211; ¡Aaayy lelo’ chíich, jach je’el in kaxtike’!</p>
<p>Ka bini’, ku k’uuchele’ ka’ tu t’anaj rey, ka’ a’alati’e.</p>
<p>&#8211; Yaan meyaj, wa ka’ kaxtej flor de Olivane’ kin ts’o’oksik a beel yéetel in x-t’uup hija.</p>
<p>&#8211; Ma’alob sáamal in kaxtik ku t’aan j-t’uup,  &#8211; je’el in jóok’ol in kaxte’.</p>
<p>Ka’ sáaschaje’ ka’ jóok’ij, ka’ bini’, leti’e u yóojel yaan tumen a’alan ti’ tumen le ki’ichkelem yuumo’. Ka’ k’uuch te’  jo’ kaajo’ yaan, sak muuk’en, chen leti’ yaani’. Ka’ tu kaachaj u p’ooche’ ka’ tu machaj, kak u taal u  tsíimin te’ bejo, ka’ iilab tumen u suku’uno’ob leti’obe’ táan xan u maan u kaxto’ob, j-t’uupe’ ka’ tu ya’alaje’ sáam u kaxte’.</p>
<p>Taanili’ u tselko’ob jaal beje’, ka’ tu tsúunk’abto’ tu kaal le floreso’ ka’ kiimij ka tu paanajo’ob le lu’umo’, ka’ tu múukajo’obi’, ka bino’ob. Ka’ k’uuch’o’ob tu najil reye’ ka’ tu ya’alajo’obe’, sáam u kaxto’ob. Chen ba’al tune’, túun pa’ataj j-t’uup ma’ tu taaj, ts’o’okole’ bix kun taaj, sáam u kíimso’, pues ka’ a’alab ti’obe’ yaan u yúuchul le ts’o’okol beelo’, ma’ tu xáantal, a’alalti’ob beyo’ yóosal u yiilal wa je’el u suut  j-t’uupe’, sáamal wa kaabeje’.</p>
<p>Chen bey u máan k’iino’, le kaxan wakaxo’ ka bin tu meyaj, ichil u maan u kaxtej le wakaxo’obo’ ka’ k’uuch yiknal junkúul jatsuts’ flores, jach máan jatsuts’ ma’ tech u yilik, ka’ tu cha’e, ka tu yúustaj ka chúun u k’aay beya’:</p>
<p>&#8211; ”Aay vaquerito no me soples, no me soples de llorar, pedro y pablo me han matado por causante de la flor de Olivan”.</p>
<p>&#8211; Puta madre ku ya’alik j-kaxan wakax, beora’ ken in biis ti’ reya’.</p>
<p>Ka’ k’uuche’ ka’ tu ya’alaj ti’ x-reeynaj.</p>
<p>¿Tu’ux yaan kin wil bixi’?  &#8211; Ku ya’alik nuxi’ rey,  ka’ tu yúustaj.</p>
<p>&#8211; “Aay suegro mío no me soples, no me soples de llorar, pedro y Pablo me han matado por causante de la flor de Olivan”.</p>
<p>&#8211; Che’ k’ampel ¿tu’ux yanech?, ko’oten a wúustej.  &#8211; Ki’ nuxi’ rey.</p>
<p>&#8211; Nuxi x-reeynaj ka’ xan tu yúustaj.</p>
<p>&#8211; “Hay suegra mía no me soples, no me soples de llorar, pedro y Pablo me han matado por causante de la flor de Olivan”</p>
<p>&#8211; Ave mariia, leti’ le t’uup kiinsa’abe’, ¿tu’ux taaj wiilaj?  &#8211; Ku ya’alaj ti’ kaxan wakax.</p>
<p>Ti’ lelo’ ka’ k’uuch u x-t’uup hija rey, ka’ xan tu yúustaj.</p>
<p>&#8211; “Esposa mía no me soples, no me soples de llorar, pedro y Pablo me han matado por causante de la flor de Olivan”.</p>
<p>&#8211; Aan ¡leti’ yuum! ¡óotsil j-t’uup!  &#8211; Ko’onex iile’.</p>
<p>&#8211; Ka’ k’usa’ab tu’ux yaan le chan floreso’ ka’ ku páanko’ob le lu’umo’, ka’ tu yilo’obe’ je’el kóolk’ale’, líik u kóolko’ob.</p>
<p>&#8211; Aaan, ki bin,  &#8211; túun yakam óotsil j-t’uup, túun kuxtal.</p>
<p>Líik u ka’ kóolko’ob, tu jach joko’obtune’.</p>
<p>&#8211; ¡P’íitiin!  &#8211; Ka’  jóok’ j-t’uup. Sáam kuxak.</p>
<p>Ka’ túun tu ya’ale’ u su’ukune’,  &#8211; ¡kiinsej!</p>
<p>&#8211; Ka’ a’ala’ ti’e pues ko’onex. Ka’ ustil u jóosa’a j-t’uupe’, kak ku bino’.  &#8211; Leti’e sáam ganarnak.</p>
<p>Ka’ k’ucho’obe’, ka’ tu ya’alaj nojoch reeye’ ka’ juntartak u che’il jump’éel ta’an te’ chúumuko’ uti’al chan tóokej, ts’o’ok u muulkintaj le che’obo’, ka t’aan tu láakal le kajnalo’ob uti’al u cha’anto’ob bix u yéelel le ta’ano’, tu jach chookwil le k’aak’o’ ka’ ch’uya’ab Pedro yéetel Pablo kaj láaj pu’ulo’obi’. Ts’o’ok u yéelelo’obe’ ka’ tu ya’alaj reeye’ ka ts’o’oksak u beel j-t’uup yéetel u hija, le rey túuno’ tu k’uubaj u náajil ti’ j-t’uup yéetel u tak’in tumen tu ganartaj beyo’, bey ts’o’okik le chan tsikbala’.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Relató: Domingo Arceo Ucán.</em><br />
<em>X-Cohuo, Valladolid, Yucatán.</em><br />
<em>Recopiló y tradujo: Felipe Kuyoc.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Jets’ méek’.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/jets-meek/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 03 Oct 2014 17:41:32 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5402</guid>

					<description><![CDATA[Bix u betal jéets méek ti' junp'éel chan kaaj ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Le jets’méek’o’ ku beeta’al ti’ mejen paalal tumen u padino’ob.  Ti’ mejen x-ch’úupalale’ ku beeta’al ti’ ooxp’éel, wáakp’éel wa bolonp’éel wi’inal tumen óoxpéel u tunichil u k’oben, ti’ le mejen xi’ipalalo’obo’ ku jets’ méek’ta’alo’ob ichil kanp’éel wi’ináal tumen ku ya’ala’ale’ xane’ kan ti’its u koolo’ob. Le jetsméek’o’ chen jo’op’ u beetale’ ku kaxta’al u madin yéetel u padin le champalo’, chen ba’ale’ yaan u yáax bin le tatatsilo’ob uti’al u k’ato’ob wa je’el u ejenta’al u betiko’ob utsil u jetsméek’tiko’ob le champalo’.</p>
<p>Le chen k’uchuk túun u k’inil’ u beeta’al jetsméek’e’ ya’ab máake’ ku beetik u chan janali’, way tu kajil Sabane’ le chen k’uchuk u k’iinile’ ku kuutal pa’atbil le padino’obo’. Le chen k’uchko’ob le padino’obo’ ku ts’u’ust’ku k’abo’ob utial u beytal u yokolo’ob ichnaj. Ken ts’ojke’ ku ts’aabal u yo’ocho’ob, ku maan u súutukil chen ts’o’okok u yuchul janale’ ku kajal túun u beetal le jetsméek’o’.</p>
<p>Yáaxile’ ku kaxta’al máax ku xokik u xi’imil chen jo’op u su’utul le chan paal tu bak’ pach le mayak’che’o, le maak jo’osa’an utia’al u xokik le xi’imo’ bey u bin u suut le padin tu pach le mayak’o’ bey u bin o xokik; la padintsilo’ ku bin u ts’aik je’, waaj, k’aj yéetel chay tu chi’ le champalo’, wa chan j-xi’ipale’ ku ts’áabal u máach maskab, xúux, ch’ilib ts’íib yeetel u chan pikil ju’un. Ti’ x-ch’úupale’ ku ts’áabal u chuuy, ch’ilib ts’íib, ana’alte’, pikil ju’un bey xan u catecismo. Le chen ts’abak ti le champal u jant le ba’alo’ob ts’o’ok in wa’aliko’ le je’o ku u ti’al u je’ek’ajal u tuukul, le k’ajo’ utial u k’a’ajal u yik’.</p>
<p>Tu láakal le lak’tsililo’ob ku yiliko’ob u beeta’al le jetsméek’o’ ti’  le je’elo’oba’ ku siibil x-tóop’ yo’osal bin u toop’ol u na’at le champal ku jetméek’ta’alo’. Le ba’alo’oba’ ku beetal layli’ te’ k’iino’oba’, junp’éel suukil mix tu’ubsa’aki tumen tu láakal le ku yantal u mejen paalalo’obo’ ku betiko’ob jetsméek’.</p>
<p>Le padino’obo’ ku ya’ala’ale’ ku kaxta’al tumen le k’iin chen nojoch lak le champale’ ku tso’olol u xikin tumen k iliko’one’ ya’ab paalale’ chen jo’op u bin u nojochtale’ yane’ jach mix tan u yu’ubik u t’aan u taata wa u na’.</p>
<p>Le betike’ le padino’obo’ letio’ob ku tsolik u nu’uk ti’ u ayijado yo’osal u yu’ubik u t’aanal tumen u taataj u tia’al ka xi’ikti’ uts, yéetel ma’ u ba’atel yéetel u láak’ paalal. k’anan xan u kanantikuba’ob ka u yu’ubo’ob  u tsolxikin u na’ yéetel u taata. Le chen ts’okok le jetsméek’o’ le padino’obo’ ku tsikbalo’ob tu’ux ku ya’ala’alti’ob je’el u beytal u tsolik u xikin le paalo’. Kin tukultike’ junp’éel ba’al uts tumen ya’ab maaxe’ ku ya’alike’ k’a’ana’an tumen le mejen paalalo’obo’ jach k’abeet u beeta’al le jetsméek’o’ yo’osal u chichtal u ximbalo’ob. Tu laakal le ts’o’ok in wa’aliko’ ku beeta’al tu kajil Sabán, Quintana Roo.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Sabán, Quintana Roo.</em><br />
<em>Investigó y redactó: Magdalena Poot Poot.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Chan ch’íin ch’íich’.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/chan-chiin-chiich/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 03 Oct 2014 03:17:02 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5320</guid>

					<description><![CDATA[Paal máan uts tu yich u bin kíimsaj ch’íich ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Tu káajtalil X-Cohuoe’ yanchaj juntúul paale’ u k’aaba’e Ado, jach máan uts tu yich u bin kíimsaj ch’íich’ tu chokwil k’iin, ku yilik  jach buychaja’an chuuy u na’e ku ki’ puuts’ul, ku bin ch’íin ch’íich’ tak jo’ kaaj.</p>
<p>Jach maan sáan k’uchke’ ka’ tu yilaj juntúul chan sakpakal táan u jantik u yich che’, leek u jóosik u kuch túunich, ka’ tu saats’a u chan tirahuule’, le yáax ch’iin tu meentajo’ mix tu tsayati’i, leek u ka’ saats’ik ti’, ku yilike’ sáam lúubuk le óotsil sakpakalo’. Jach taj ki’imak u yóol ka bin áalkabil u cha’e’, ka’ tu yilaje’ chen tu chan tseem tu tsaya ti’, ka tu ch’úuye’ ka’ sunaj tu yotoch. Ku k’uuchule’ ku yilik u na’e’ táan u chuup ja’ ka tu ya’alaj ti’:</p>
<p>&#8211; Na’, meet u chan ki’ wajil le chan ch’iich’a’ uti’al in janto’on.</p>
<p>&#8211; Ka’  a’alati’e, ka jok’ok tu pach le otocho’ utia’al ku t’uut’ le chan ch’íich’o’.</p>
<p>Le chan paal túuno’ tu kaxtaj jump’éel nuxi’ sak túunich, tu’ux je’el u beyta’al u t’uut’ik le chan ch’íich’o’. Ka ts’o’ok u t’uut’ike’, ka’ tu ya’alaj ti’ u na’e ka’ muukak ti’ le k’áako’. Chen ba’ale’ u na’e utia’al u p’o’ik le ch’íich’o’ ka tu yilaje’ ma’ kiimeni’, ka tu t’ooj puch’taj u pool, ka kíimij.</p>
<p>Le na’tsilo’ ka ts’o’ok u p’o’ike’ ka tu kaxtaj jun xeet’ le’ ja’as ka tu muukaj k’áak’, ka’ bin u jaan ts’o’oks u chuuy, le paal xane’ bin báaxal, ka jaan tu’ub le chan ch’iicho’. Chen bey u máan le oorao’ ka’ tu chukaj u yoorai’ janal, le chan paalo’ k’uuchu’ tu meyataj u ya’alkab, tu p’o’a u k’ab, ka’ kuulaj mayak’che’, túun chen cha’antik u jóok’ol le chokoj waajo’ ka’ tu k’aataj u yo’och chan ch’iiche’. Ka’ tek k’a’ati’ u na’e ma’ u jo’os te’ k’aak’o, ka’ tu jan jáalaj, chen ba’ale’ laaj éeli’, ka’ maanen tu jóol u yotoch óotsil Adoe’ chen tsajbij je’ ku jantik.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p style="text-align: right;"><em>X-Cohuo, Valladolid, Yucatán.</em><br />
<em>Recopiló y redactó: Felipe Kuyoc.</em></p>
<p><!-- [if gte mso 9]><xml>
<o:officedocumentsettings>
<o:allowpng></o:allowpng>
</o:officedocumentsettings>
</xml>< ![endif]--></p>
<p>&nbsp;</p>
<p><!-- [if gte mso 9]><xml>
<w:worddocument>
<w:view>Normal</w:view>
<w:zoom>0</w:zoom>
<w:trackmoves></w:trackmoves>
<w:trackformatting></w:trackformatting>
<w:hyphenationzone>21</w:hyphenationzone>
<w:punctuationkerning></w:punctuationkerning>
<w:validateagainstschemas></w:validateagainstschemas>
<w:saveifxmlinvalid>false</w:saveifxmlinvalid>
<w:ignoremixedcontent>false</w:ignoremixedcontent>
<w:alwaysshowplaceholdertext>false</w:alwaysshowplaceholdertext>
<w:donotpromoteqf></w:donotpromoteqf>
<w:lidthemeother>ES-MX</w:lidthemeother>
<w:lidthemeasian>X-NONE</w:lidthemeasian>
<w:lidthemecomplexscript>X-NONE</w:lidthemecomplexscript>
<w:compatibility>
<w:breakwrappedtables></w:breakwrappedtables>
<w:snaptogridincell></w:snaptogridincell>
<w:wraptextwithpunct></w:wraptextwithpunct>
<w:useasianbreakrules></w:useasianbreakrules>
<w:dontgrowautofit></w:dontgrowautofit>
<w:splitpgbreakandparamark></w:splitpgbreakandparamark>
<w:enableopentypekerning></w:enableopentypekerning>
<w:dontflipmirrorindents></w:dontflipmirrorindents>
<w:overridetablestylehps></w:overridetablestylehps>
</w:compatibility>
<m:mathpr>
<m:mathfont m:val="Cambria Math"></m:mathfont>
<m:brkbin m:val="before"></m:brkbin>
<m:brkbinsub m:val="&#45;-"></m:brkbinsub>
<m:smallfrac m:val="off"></m:smallfrac>
<m:dispdef></m:dispdef>
<m:lmargin m:val="0"></m:lmargin>
<m:rmargin m:val="0"></m:rmargin>
<m:defjc m:val="centerGroup"></m:defjc>
<m:wrapindent m:val="1440"></m:wrapindent>
<m:intlim m:val="subSup"></m:intlim>
<m:narylim m:val="undOvr"></m:narylim>
</m:mathpr></w:worddocument>
</xml>< ![endif]--><!-- [if gte mso 9]><xml>
<w:latentstyles DefLockedState="false" DefUnhideWhenUsed="true" DefSemiHidden="true" DefQFormat="false" DefPriority="99" LatentStyleCount="267">
<w:lsdexception Locked="false" Priority="0" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Normal"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="heading 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 7"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 8"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 9"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 7"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 8"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 9"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="35" QFormat="true" Name="caption"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="10" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Title"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="1" Name="Default Paragraph Font"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="11" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtitle"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="22" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Strong"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="20" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Emphasis"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="59" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Table Grid"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Placeholder Text"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="1" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="No Spacing"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Revision"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="34" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="List Paragraph"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="29" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Quote"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="30" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Quote"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="19" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtle Emphasis"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="21" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Emphasis"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="31" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtle Reference"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="32" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Reference"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="33" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Book Title"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="37" Name="Bibliography"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" QFormat="true" Name="TOC Heading"></w:lsdexception>
</w:latentstyles>
</xml>< ![endif]--><!-- [if gte mso 10]>



<style>
 /* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Tabla normal";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin-top:0cm;
mso-para-margin-right:0cm;
mso-para-margin-bottom:10.0pt;
mso-para-margin-left:0cm;
line-height:115%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-language:EN-US;}
</style>

< ![endif]--></p>
<p><!-- [if gte mso 9]><xml>
<o:officedocumentsettings>
<o:allowpng></o:allowpng>
</o:officedocumentsettings>
</xml>< ![endif]--></p>
<p><!-- [if gte mso 9]><xml>
<w:worddocument>
<w:view>Normal</w:view>
<w:zoom>0</w:zoom>
<w:trackmoves></w:trackmoves>
<w:trackformatting></w:trackformatting>
<w:hyphenationzone>21</w:hyphenationzone>
<w:punctuationkerning></w:punctuationkerning>
<w:validateagainstschemas></w:validateagainstschemas>
<w:saveifxmlinvalid>false</w:saveifxmlinvalid>
<w:ignoremixedcontent>false</w:ignoremixedcontent>
<w:alwaysshowplaceholdertext>false</w:alwaysshowplaceholdertext>
<w:donotpromoteqf></w:donotpromoteqf>
<w:lidthemeother>ES-MX</w:lidthemeother>
<w:lidthemeasian>X-NONE</w:lidthemeasian>
<w:lidthemecomplexscript>X-NONE</w:lidthemecomplexscript>
<w:compatibility>
<w:breakwrappedtables></w:breakwrappedtables>
<w:snaptogridincell></w:snaptogridincell>
<w:wraptextwithpunct></w:wraptextwithpunct>
<w:useasianbreakrules></w:useasianbreakrules>
<w:dontgrowautofit></w:dontgrowautofit>
<w:splitpgbreakandparamark></w:splitpgbreakandparamark>
<w:enableopentypekerning></w:enableopentypekerning>
<w:dontflipmirrorindents></w:dontflipmirrorindents>
<w:overridetablestylehps></w:overridetablestylehps>
</w:compatibility>
<m:mathpr>
<m:mathfont m:val="Cambria Math"></m:mathfont>
<m:brkbin m:val="before"></m:brkbin>
<m:brkbinsub m:val="&#45;-"></m:brkbinsub>
<m:smallfrac m:val="off"></m:smallfrac>
<m:dispdef></m:dispdef>
<m:lmargin m:val="0"></m:lmargin>
<m:rmargin m:val="0"></m:rmargin>
<m:defjc m:val="centerGroup"></m:defjc>
<m:wrapindent m:val="1440"></m:wrapindent>
<m:intlim m:val="subSup"></m:intlim>
<m:narylim m:val="undOvr"></m:narylim>
</m:mathpr></w:worddocument>
</xml>< ![endif]--><!-- [if gte mso 9]><xml>
<w:latentstyles DefLockedState="false" DefUnhideWhenUsed="true" DefSemiHidden="true" DefQFormat="false" DefPriority="99" LatentStyleCount="267">
<w:lsdexception Locked="false" Priority="0" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Normal"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="heading 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 7"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 8"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 9"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 7"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 8"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" Name="toc 9"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="35" QFormat="true" Name="caption"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="10" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Title"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="1" Name="Default Paragraph Font"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="11" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtitle"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="22" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Strong"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="20" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Emphasis"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="59" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Table Grid"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Placeholder Text"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="1" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="No Spacing"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Revision"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="34" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="List Paragraph"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="29" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Quote"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="30" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Quote"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 1"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 2"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 3"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 4"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 5"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 6"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="19" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtle Emphasis"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="21" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Emphasis"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="31" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtle Reference"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="32" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Reference"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="33" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Book Title"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="37" Name="Bibliography"></w:lsdexception>
<w:lsdexception Locked="false" Priority="39" QFormat="true" Name="TOC Heading"></w:lsdexception>
</w:latentstyles>
</xml>< ![endif]--><!-- [if gte mso 10]>



<style>
 /* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Tabla normal";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin-top:0cm;
mso-para-margin-right:0cm;
mso-para-margin-bottom:10.0pt;
mso-para-margin-left:0cm;
line-height:115%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-language:EN-US;}
</style>

< ![endif]--></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>U tsikbalil x-ta’ xnuuk.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/u-tsikbalil-xta-xnuuk/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 03 Oct 2014 01:24:04 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[Valladolid]]></category>
		<category><![CDATA[X-Cohuo]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5314</guid>

					<description><![CDATA[Nojoch chíich yéetel óoxtúul yáabilo'ob táak'o'ob k'abche' ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Yanchaj ti’ jump’éel chan kaajtale’ juntúul xnuuk yéetel óoxtúul u yáabil, jach óotsilo’ob; chen sáaschajke’ le mejen palalo’obo’ yaan u jóok’olo’ u kaxto’ob ba’alo’ob u janto’ob. Le k’iinak túun je’ela’ le chan xnúuko’ yanchaj u ya’alik ti’ u nojoch áabil ka’ xíik u yéens le túuk’ob yaan tu chúumuk le koolo’.</p>
<p>&#8211; Chan paal bey míina’an ba’al in janto’ona’, asab ka xi’ikech a wéens le ch’ujuk túuk’o’obo’.</p>
<p>&#8211; Ka’ tu núukaj nojoch paale’.</p>
<p>&#8211; Ma’alob, ka tu kuuchaj u chan saabukan, tu’ux ku bisik u yo’och ja’, ka’ bini’.</p>
<p>Le chan paalo’ na’ak tu k’ab le túuk’o’, chen ba’ale’ te’ taak’i’, ma’ ka’ beychaj u éemeli’.Ku máan k’iin beyo’, le nojoch súukuntsil ma’ túun súut, ka’ tu ya’alaj chan xnúuk ti chúumuk paal ka’ xi’ik u kaxte’.</p>
<p>&#8211; Ka’ tu núukaj chúumuk paale’, ma’alo’ob chíich, ka’axak tu cha’a u saabukan ka’ tu cha’ u beelil le kolo’, tu’ux yaan le túuk’o.</p>
<p>Ku k’uuchul tu’ux yaan le u che’il le túuk’o’, ku yiilike’ u suuku’une’ te’ ch’uyuukbali’, ka’ a’ala’ ti’ beya’:</p>
<p>&#8211; Íitsin,¡na’aken túun a wéensen! Ku yu’ubik chúumuk paale’, ka’ na’ak xan tu k’ab le túuk’o’, chen ba’ale’ te’ xan taak’i’. Ka’alik chan xnúuke’ táan u p’u’ujul, tumen le mejen palalo’obo’ ma’ túun súuto’ob yéetel le túuk’o’, ku yiilik mix juntúul ku súute’ ka’ tu t’aanaj j-t’uup.</p>
<p>&#8211; j-t’uup, paal, chen tech u jaajil; kuuch a saabukan ka’ xi’ikech a wiil ba’ax ku meentik le a súuku’uno’obo’, tumen bey tin wóole’ chen p’aato’ob báaxal te’ beejo’.</p>
<p>&#8211; Ka’ tu núukaj chan j-t’uupe’,  &#8211; ¡ma’alo’ob! Tu cha’ u yo’och ja’ ka’ ku bin, ka k’uuch te’ kool tu’ux yaan le túuk’o’, ka’ jo’op’ u t’aanik u súuku’uno’obo’, ku yiilike’ te’ láaj táak’o’ob tu k’aab le túuk’o’.</p>
<p>Ka a’alab ti’e:</p>
<p>&#8211; J-t’uup na’aken túun a wéenso’on, tumen ma’ túun beytal in wéemelo’on.</p>
<p>&#8211; Chan j-t’uupe’ ka’ tu ya’ale’.  &#8211; Pa’tiki’, ¡beora ken in wéensexa’!</p>
<p>&#8211; Chen chúun u na’akal tu k’aab le túuk’o’; ta’aytak u k’uuchul u máach chúumuk paale’ ku yu’ube’ ma’ táan u beytal u péek, sáam xan ta’aki’.</p>
<p>Ka’alik chan x-núuke’, táan yookol kíisin ti’, tumen mix juntúul le mejen palalo’ob ku súuto’.</p>
<p>&#8211; Jach bey tin wóole’, le mejen kíisin palalo’oba’, chan p’áato’ob báaxal tu óoxtúulilo’ob, míin más uts ka xi’iken in wiil, ba’ax ku beetiko’ob.</p>
<p>Tu kuuchaj u chan saabukan yéetel tu ch’áa u xóolte’ ka chúun u xíimbalt. Ku k’uuchul te’ Kool tu’ux yaan le túuk’o’, ka chúun u t’aanik le palalo’obo’.Ku yu’ubike’, le palalo’obo’ ka’anaj ku t’aano’ob; ka’ t’aanaj nojoch súukuntsile’ ka tu ya’alaj:</p>
<p>&#8211; Ch’íich, na’aken túun a wéenso’on tumen tene’ ts’o’ok u tak in bin tin wotoch.</p>
<p>&#8211; Tu ya’alaj xnúukej,  &#8211; pa’atiki’  paal, je’el kin taalo’, chen ba’ale’ ka k’uuch tu ka’anlil le túuk’o’ ku yu’ubike’ ma’ táan u beyta’al u péek, sáam xan ta’aki’.</p>
<p>Bey túuno’ tu láakalo’ob te’ laaj taak’o’obi’, bey túuno’ chen ta’nak nojoch paale’ tu chi’ chúumuk paal, chen ta’nak chúumuk paale’ tu chi’ j-t’uup, chen ta’nak j-t’uupe’ tu chi’ chan x-núuk, chen ta’nak xan xnúuke’ tu chi’ aj-ts’áa’ liseensia. Ku ya’alal úuche’ le aj-ts’áa’ liseensiao’, leti’ máax u’uyik, wa leti’ máax xookik le chan tsiikbala’.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p style="text-align: right;"><em>Relató: Domingo Arceo Ucán</em><em>X-Cohuo, Valladolid, Yucatán.</em><br />
<em>Recopiló y tadujo: Felipe Kuyoc.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Ch’a’ Cháak.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/cha-chaak/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 03 Oct 2014 01:05:15 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5311</guid>

					<description><![CDATA[Sabane’ ku beetal le ch’a’a cháako’ ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Tu káajil Sabane’ ku beetal le ch’a’a cháako’ junp’éel súuka’anil ku beetal u tia’al u k’ata’al te’ yuumo’obo’ ka k’áaxak ja’ utia’al ma’ u kíimil le nalo’, bu’ul, chi’ikam, iis, ib, beyxan ku k’atal ka kuxak tu laakal le pak’al ku beeta’al te’ koolo’. Chen ba’ale’ ya’ab ba’al ku beeta’al utia’al u páajtal. Yaaxile’ le máax tukultik u betik ch’a’a cháake’ yaan u kaxtik bolontúul máak utia’al u yantajo’ob tu meyajil. Le chen t’a’anak le máako’ob ku takpajlo’obo’ ku tso’ololtio’ob ba’ax ken u biso’ob tu k’iinil.</p>
<p>Le bolontúul máak ku t’a’analo’obo’, le chen k’uchuk u winaalil ku yúuchulo’. Tu ak’abile’ le ku takpajalo’obo’ ku bisiko’ob junwóol k’eyem, chamal, kib yéetel chumuk ch’ujuk bey xan le máax yan ti’ ki’ t’ambil yéetel ja’e’ ku bisik te’ kúuchilo’.</p>
<p>Ya’ab ba’al ku beeta’al te’ k’iino’obo’ le máako’ob ku takpajalo’ob te ch’a’a chaako’ chen ku biso’ob tu láakal le ba’ax k’a’ana’ano’.  Ku p’atalo’ob te’ tu’ux ku beetbilo’, tumen yaan u je’elel u yanto’ob le j-meeno’ tumen tu yak’abile’ le j-meeno’ yaan u beetik le ku ya’ala’al “víispera” yéetel le máako’ob ku takpajalo’obo’.  Bey xan le j-meno’ yaan u kajal u meyaj, chen okok u yak’abil tumen yaan u ya’alik te’ yumilo’ob le kolo’ wa le k’axo’. Bey tuno’ yan xan u k’a’axal u tasche’il tu’ux ku ts’áabal; tu kanti’its’il le tasche’o’ wa mayak’che’o’ ku ts’áabal ja’abin, yéetel tu yo’ok’ole’ ku ts’áabal sakab ti’ mejen luucho’ob, beyxan ku yu’uk’ul le balché ku ya’ala’alo’.</p>
<p>Way kaaje’ chen beeta’ak le ch’a’a cháako’ ma’ tech u cha’abal u naats’al x-ch’úupi’ tumen ku ya’ala’ale je’el u jats’al tumen u yik’al le yumtsilo’obo’ le beetik túune’ chen máako’ob ku bino’ob tu’ux ku yúuchul  le meyajo’.  Le chen sáaslake’ le atantsilo’obo’ ku bisiko’ob káax, juuch’, sikil yéetel xa’ak’o’ob uti’al u beeta’al le x-noj wajo’, ba’ale yaan xan u kaxta’al máax najil ku beetbil le k’oolo’ tumen te k’áaxo’ mix tan u beytal u bin le x-ko’olelo’obo’. Le beetik tuune’ ku kaxtiko’ob máax najil ku utskinbil le kaxo’ob, ku bisa’alo’ le chen ts’okoke’ le atantsilo’obo’ ku tuxtiko’ob bisbij le kaxo’ te kuuchil tu’ux ku meyaj le j-meeno’.</p>
<p>Le máako’ob ku takpajalo’obo’ letio’obe’ yaan u yantajo’ob leti’ob ku beetik le xnoj wajo’, yaan u ts’aiko’ob ta’ab ichil sikil, yaan u ki’ikunsiko’ob, le chen tajsa’ak le k’óolo’ ku bisa’al xanti’ob tumen yaan u k’u’ubul tu láakal le meyaj chen ts’ojko’, u tia’al u beytal u janta’al.</p>
<p>U ts’oke’ ku t’o’oxol jantbil yéetel tu laákal le máako’ob takpajo’obo’ ku k’ublanta’al juntúul káax, junp’éel noj waaj, u k’óolil, laj bey kuj ts’áabil ti’ le máaxo’ob takpajo’obo’.  Chen ts’ojke’ ku ya’ala’al máax yiknal ku beetbil tu láak’ ja’abo’.  Le  j-meeno’ yaan u yutskinsik tu láakal le tu’ux úuch le meyajo’ tumen ma uts bin u p’aik xe’eki’. Beyxan le jmeeno’ le chen ts’o’okok u meyaje’ ku bo’ota’al, ku siibil le chok’ob ti’o’, ku bin tu najil. Ja’ab man ja’ab ku beeta’al chen ba’ale jejeláas u kúuchil yéetel u máax jo’olintik.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p style="text-align: right;"><em>Saban, Quintana Roo, Mexico.</em><br />
<em>Investigó y redactó: Magdalena Poot Poot.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Ba’alo’obil  jetsméek’.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/baaloobil-jetsmeek/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 03 Oct 2014 00:47:16 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5305</guid>

					<description><![CDATA[Chúujo', cruus, k'áaj, je', x-tóop'o', yéetel u jejeláasil ba'alo'ob ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><b>X</b>&#8211;<b>toop’</b>: le xtoopo’ku k’aabetchajal ti’ u jetsméek’tal mejen xiibo’ob, bey xan u ti’al mejen ch’úupalo’; lela’ ku t’óoxol ti’ tu láakal le máako’ob yaano’obo’ ku tsejiko’ob, ts’o’okole’ yéetel u sóole’ ku ch’iniko’on le chan paal ku jetsmeek’talo. Le x-tóop’o’ ku ts’áabla ti’ le meyaja tumen yáan u túukulile’ le chan páalo’ yáan u tóop’ol u na’at .</p>
<p><b>K’aj</b>: lela’ juuch’bil ixi’im, ku ch’uulal yéetel kaab, ku pa’atal bey mejen wolise’ ku ts’áabal yóok’ol le mayak’che’o’. chen tun jo’o ku yúuchul le jestméek’o’ ku ts’áabal tu chi’ le chan paalo’, ku túukultale yóolaj u séeb u k’aajal u yiik’.</p>
<p><b>Chakbil je’</b>:  le je’o’ ku p’áayal yóolaj u beytal u ts’áabal tu chi’ le chan paal ku jetsméek’talo. Lela ku yáalale’ yolaj u je’k’ajal u na’at le chan paala’.</p>
<p>Wa chan ch’úupale ku ts’áabal púuts yéetel nook’ yóok’ol le mayak’che’o’, bey bino’ chen nojochajak le chan paalo’ yáan u kanik chuuy. Bey xan ku bisa’al iknal le k’oobeno yóolaj u kanik pak’ach’ chichan.  Ku ts’áabal míis ti’  u maache’ bey bino’ seeb ken u káan míis. Jach máan suuk u ts’a’abal jump’éel pik’il juun yéetel jump’éel ch’íilib ts’íib ti’olal le chan paalo’ yáan u kanik xook, wa yóolaj u meyaj yéetel le nukulo’oba’.</p>
<p>Ti’ mejen xíibo’obe’ ku ts’áabalti’o u xlobche’o, u máaskabo’, jump’éel bat, bey bino’ yáan u kaniko’ob meyaj ich kool. Bey xan u ts’áabal ts’oon u macho’ob yóola’ bin u kaniko’ob u kíimso’ob le balche’ob yano’ob te’ k’aaxo’. Ku k’aaxal tak’in tu teep’el yóolaj u kanik u najalte’ le tak’ino’; beyxan suuk u ts’áabal le pik’il juun yéetel le ch’íilib ts’íibo’ tumen yáan máak a’ake’, beyo’ chen nojochajak le chan paalo’ jeel u kanik ts’áa xooke’.</p>
<p style="text-align: right;"><em>X-Cohuo, Valladolid, Yucatán.</em><br />
<em>Recopiló y tradujo: Felipe Kuyoc.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Paal ku ko&#8217;onol ti&#8217; kíisin.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/paal-ku-koonol-ti-kiisin/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 02 Oct 2014 23:29:50 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5296</guid>

					<description><![CDATA[Ko'on ti' kíisin men u yuum ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Lela’ juntúul chan paal ku k’aabatik Antonio, jach katolico, jach  máan inteligente, chen u jóok’ok tu xook ku bin tu parquei’ u  kajal tu’ux ku bo’otal cinco seentabos yóosal u meyajtik u ts’íib u yéet palalilo’obo’. Chen k’uuchuk tu najile’ ku jaanaj, ken ts’o’ojke’ ku bin u máan jump’éel kib ku t’aabik ti’ u saanto’, San Antonio. Chen ba’axe’ u yuume’ jach joykep, ma’ tech u meyaj.  Chen jump’éel k’iinake’ ka’ tu ya’alaj u yatan beya’:</p>
<p>&#8211; xíib mix si’ yaan to’on; ka tu yu’uba’ le máako’ ka tu ch’áa u baat ka’ ku joop’ u bin.</p>
<p>Mix chúumuk kaaj ts’o’ok u k’uuchle’ ka’ ku ya’ak  beya’ , wa kin wiil le kíisino’ maas kin láan kóont in hijo ti’, tu ya’alik ba’aj beyo’ leti’e túun bin, túun u jok’ol jo’ kaaj.</p>
<p>Jach líik u jook’ol te jo’ kaajo’ ka tu yiilaj u tiip’il juntúul chak máak, leelets’ki’ tak u tsíimin, bey ooroe’; ka’ a’ala’ ti’e’:</p>
<p>-¿ túun ka bin beya’ amigo?</p>
<p>Le máake’ ka’ tu núuktaj:</p>
<p>&#8211; chen tin jaan bin si’.</p>
<p>Ka’ k’aata’ ti’e’ :</p>
<p>&#8211; ¿ba’ax túun taaj wa’alaj tu chúumuk a kajale’?</p>
<p>– Mix ba’al, ku ya’alik.</p>
<p>Le kíisino ka’ tu a’alati’e yaan pues ¿ma’ k’aajantechi’?</p>
<p>&#8211; Aaan wa  leti’e ka wa’ako’, tin wa’alaj wa kin wiil le kíisino’ je’el in kóonik in hijo ti’e’.</p>
<p>&#8211; Aan bueno, wa leti’e je’elo’ pues lelo’ téen, je’el in máanik teche’, ¿báajux ka wa’alik?</p>
<p>Le máako’ ka’ tu núuktaj beya:</p>
<p>&#8211; pues ma’ in woojel báajux beya’.</p>
<p>Le kíisino’ tu ya’alaj:</p>
<p>&#8211; wa beyo’ ka’abet u táasa’al teche ka’ap’éel u karretai’  taak’in.</p>
<p>Ka’ tu koolaj u ts’aap taak’in míin yaan taak cinco mil wa diez mil, ka’ a’ala’ti’e je’ela:</p>
<p>&#8211; xeen a máan a si’o’.</p>
<p>Le maáko’ tu ya’ale’ :</p>
<p>&#8211; ma’alo’ob.</p>
<p>Ka’ tu tsa’ tu boolsa’ ka’ bin u máan le si’o; ka’ k’úuch tu yotoche ka tu púulaj u si’, ka’ a’ala’ ti’ tumen u yatane’:</p>
<p>&#8211; ¿túun taaj jáan cha’a le si’o’? ¿míin ma’ binechi’?</p>
<p>&#8211; Aan tin bin ka’ache’ ka’ k’aajten yaan jump’éel chan k’aax p’aatan to’one’ ka’ tin láan kóontaj.</p>
<p>&#8211; ¿Tu’ux yaan u tóojo’?</p>
<p>&#8211; Je’ela.</p>
<p>Ka’ tu jo’osa’ le taak’ino’ ka tu ts’áa ti’ u yatan. U yatane’ ka’ tu cha’e’, chen ba’ale’ leti’e ma’ u yóojeli’.</p>
<p>Ka’  u’ul chan Antonioe’ leti’e ka bin tu taan u saanto’e, ka’ a’ala’ ti’e:</p>
<p>&#8211; Chan Antonio, hijo. Sáam kóonkech ti’ k’aak’asba’al, ka’abej u tasa’al a tojol,  chen ba’ale ma’ túuklik, ma’ táan a p’aatali’ téen a’alik tech.</p>
<p>Ts’o’ok u yaak’altaj beyo’, le wíinko’ ka’ ku túuklik, bix ken ya’al ti’ u yatan, ka’ tu ya’alal ti’ le óotsil xko’olelo’, ka’ ku túuklik, túun k’aas óok’tik u hijo. Sáaschaj beyo’ mix túun yuuk’ul, mix túun janaj; ka’ tu ya’alaj chan Antonioe’ janen mamacita.</p>
<p>&#8211; ¿Ba’ax ka túukultike’ex?  Ma’ chen túukultike’ex mix ba’aj.</p>
<p>&#8211; Leti’e ¡ba’anten ma’ u ya’alik, tumen sáam t’anak yéetel ki’ichkelem yuum!</p>
<p>Ts’o’ok u maan óoxp’éel k’iin beyo’, míin yaan las doce tu chúumuk k’iin ka’ tu yu’ubo’ob túun taal u juum le karretaso’.</p>
<p>– Heeey ,</p>
<p>&#8211; Hoola, jeel le taak’in tin táaso’ona’, leti’ u toojol le Antonio’.</p>
<p>Éensabij ka’ ts’aapti’ob, ya’abkach.  Ba’aj; ka’ a’alati’e.</p>
<p>&#8211; Ka’abej in taalo’on cha’e’.</p>
<p>-Ma’alob kin bin le máako’.</p>
<p>Ts’o’ok u laaj bino’on túun bine’, ka u’ul Antonio tu xook. Ka a’ala’ ti’e ts’o’ok u taasa’al a toojol, ti’ a yuume ts’o’ok u kóonikech. ka tu ya’ale’:- ma’alob, je’el in bine’ ma’ sáasajakeni’, ka’ bin u t’aab u kib ti’ u santo’, ka’ a’ala’ ti’e:</p>
<p>&#8211; le chen táako’ob ka’abeje’, ka’ wa’alik ti’obe’ ma’ t’aan a jaan bin, je’el in taal tin juune’ kech ti’ob.</p>
<p>&#8211; Wa ku ya’aliko’otech ma’ kaxtik u beelile’ ka wa’alikti’obe. &#8211; Je’ele’, je’el in kaxke’ tu xóot le rueda ken taalo’.  &#8211; Bey a wa’alik ti’obo’ ki’ ki’ichkelem yuum.</p>
<p>Jach óoxp’éel k’iin a’alak ti’e, jach las 12 tu chúumuk k’iin ka k’uuch le karretaso’obo’, ka’ t’anajo’ob, ka’ jook’ ya’alkab chan Antonio.  &#8211; Ka’ a’ala’ ti’e</p>
<p>&#8211; Ko’ox túun chan Antonio, ts’o’ok in taalo’on cha’ech, ka tu ya’alaj:</p>
<p>&#8211; míin taaj, aastan ka’abej in taaj.</p>
<p>&#8211; Man a kaxtik tu’ux, &#8211; ku ya’ala’ ti’.</p>
<p>&#8211; ¡Bixe’ míin kaxka’! Tu xóot le rueda ken taalo’, je’el in taale’, je’el in kaxkej, beorae’ míin taaj xéenex. &#8211; Teerko sáam p’aatak de saantoi’ beyo’.</p>
<p>Pues ka bino’ob.  Ku maan óoxp’éel k’iin beyo’, leti’e ka’ ooktun yiknal le santo, ka’ ts’aab jump’éel chan lool yaanal u yaak’, ka a’alab ti’ tumen le santo’:</p>
<p>&#8211; Le ken k’uch’kecho’ míik ta’akech óokoj.</p>
<p>Ka wa’alike’, -chen binech bo’ol p’aax.  Wa túun ya’alik u machkecho’obe’ ka resaartik jump’éel oración, -míik ta’akech óokoj.  Tumen wa óokeche’ yaan u machkech’o’ob, -ku ya’alti’ tumen u santo’.</p>
<p>Ka’ k’aatik báajux a p’aaxo’, wa tu ya’ako’otech ka óojkech a wiile’ mix ta’akech óokoj, ka waalik ku tsíibto’ob tech.</p>
<p>Le ken pu’uluk tech le ju’uno’, &#8211; jaawa ken u meentej. Miik a máachej, chen a wiile’. &#8211; Ma’alob ki chan Antonio.</p>
<p>Túun bin te beejo’ ka’ tu yiilaj Marcos, túun bin xan, chen ba’ale’ leti’e tu jun tu kóonubaj, &#8211; u ya’alme’ sieen wíinik ken u kíinse’ ku yanta’al ya’abkach taak’in ti’, chen ba’ale juntúulili’ tu kíinse’ ka yanchaj u taak’in ti’.  Le olale’ yanchaj xan u bin k’uub cuentaj.</p>
<p>Túun bino’on beyo’ ka’ k’ucho’ob tu’ux ku xa’aypalo’obo’, ka’ a’alti’ tumen Antonio, teche’ te’ ka bina’; ¿te’elo’? ki Marcos.</p>
<p>&#8211; ¿Ba’ax túun k’aak’i’ lelo’? Ku ya’alik.</p>
<p>&#8211; Ka’ a’ala’ ti’e’.</p>
<p>&#8211; Lelo’ u k’aak’i’ tu’ux ku kinsaj, kíinsaj wíiniko’ob.</p>
<p>&#8211; ¿Lelo’?, ki Marcos, túun tuuch’pik, leem ki ka’ éel jump’éel u yaal u k’ab, tumen chen juntúulili’ máak u kíinsmaj, beyo ka binij.</p>
<p>Ka’ k’uuch Antonio.</p>
<p>Buenos días, -ki.  -Buenos días.  -Ka’ nuukta’abti’</p>
<p>&#8211; ¿Pues taaj kaxtan Antonio? Bix míin kaxtik.</p>
<p>&#8211; Wa tin wa’alaj techi’, je’el in táale’.</p>
<p>&#8211; Óoken túun hijo, óoken, óoken janaj ku ya’alti’.</p>
<p>&#8211; Ma’ tene’ taalen bo’ol p’aax, mix taalen janli’.  &#8211; Ku ya’alik.</p>
<p>-Pero ¿bix ka meyaj wi’ijech?   &#8211; Óoken janaj, ts’o’okole’ kik meyaj.</p>
<p>&#8211; Ma’ tene’ taalen bo’ol p’aax,  &#8211; Pues óoken ku ya’alti’.</p>
<p>&#8211; Ma’ tene’ mix tin wookoj.  &#8211; Mache’ex bix ma’ táan u yookola’.</p>
<p>-Míik a machene’ex tumen je’el in beetik te’ex loobe’.</p>
<p>&#8211; Mache’ex ki le nuxi’ kíisino’.</p>
<p>Le ken yootak machbile’, ku resartik le oraciono’, ku lúubul tu láakal le k’ak’asba’alo’obo’: ¡paajch’an! ¡paajch’an!  ku bin le kíisino’obo’, ka’  lu’ub tak le u nojochilo’obo’ taan kachak tak u bakelo’ob.</p>
<p>Le ka súunaj tu yóole’ ka tu ya’alaj:</p>
<p>&#8211; ¿Táan a wiilik ba’ax taj beetaj chan Antonio? Hijo buka’aj ba’ax ts’áa a meetik to’on, óoken. &#8211; Ma’ ki, tene’, chen taalen bo’ol p’aax.</p>
<p>&#8211; Pues ja’alibe’, ts’o’ok a bo’otik a p’aax, táan a bin, pa’atik in tsa’ik tech u ju’unil, ka líik’ k’ak’asba’ale’ ka bin u cha’e’ u ju’unil, je’ela’, óoken a cha’e’, je’ela’ ku ti’ichi’ti’.</p>
<p>&#8211; ¡Puulten waye’!  &#8211; Ki Antonio, tumen u yojel waa ku maache’ ma’ táan u beytal u ka bin tu yotoch, náak y yóol kíisine’ jiiin ka tu puulaj ti’.  Antonioe’ ka tu yiilaj bixe’ ka’ tu ts’íibtaj tu áanalte’.</p>
<p>&#8211; Je’elo’ p’aatak,  ts’o’ok in cha’ik beyo’.</p>
<p>&#8211; Ma’ Antonio je’elo’ cha’e’ ku ya’alti’.</p>
<p>Bueno ku yilik túun beyo’ ts’o’ok u laaj kíinsik tu láakal le k’ak’as kíisino’obo’ ka tu chan juupajbin u pool tu kúuchilo’obo’, ku yu’ubike’ te’ juum ya’abkach mejen palalo’ob óokoltano’obi’ ka a’alabti’e:</p>
<p>&#8211; ¡Antonio, paal! ¡cha’on! ¡cha’oni’!</p>
<p>&#8211; Jok’ene’ex, xéenex.  &#8211; Ki bin.</p>
<p>&#8211; Yiiiiiiim la jok’ob, laaj mejen palomao’, ka bino’ob.</p>
<p>Juntúul le k’ak’asba’al ma’ kiimko’ ka tu ya’alaj.</p>
<p>&#8211; Táan wiilik chan Antonio, taak aálak’ak’e’, sáam a laaj cha’e.</p>
<p>&#8211; Ka tu ya’alaje’.</p>
<p>&#8211; Tene’ chen taalen bo’ol p’aax.</p>
<p>Ka’ túun ku súut. Beybin u yóole’ ma’ úuch xi’iki’, ts’o’okole’ jun ja’ab xi’ik.  Ka’ k’uuch tu yotoche’ jach túun meyajta’ u kabo de año, u na’e  táan u chook’kubaj u meek’e, ka a’alti’e:</p>
<p>&#8211; Ma’ me&#8217;ekene’ex paatiki’, tsin k’uuchul, ts’aaten tiempo, ka’ óok yiiknal le chan santo utia’al ka’, ka’ súutuk chen cristianoile’, túun ka’ cha’abal le chan loolo’ ka’ ook u na’ ka’ tu chuuch meek’taj, ka’ tu tsu’utsa’; le ka óok tu yotoch ka’ateno’ chíital tu beetaj, le kaj weeno’  mix kaj aaji’, kíimij tu meetaj.  Bey ts’o’okik u tsíikbalil chan Antonio.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p style="text-align: right;"><em>Relató: Domingo Arceo Ucán</em>.<br />
<em>X-Cohuo, Valladolid, Yucatán</em>.<br />
<em>Recopiló y tradujo: Felipe Kuyoc.</em></p>
<p style="text-align: left;">
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>U tsíikbalil x-Táabay yéetel kala&#8217;an.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/xtabay/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 01 Oct 2014 16:32:22 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[podcasts]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5204</guid>

					<description><![CDATA[Kala'ane' ka j-ku'uch men x-Táabay ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<audio class="wp-audio-shortcode" id="audio-5204-9" preload="none" style="width: 100%;" controls="controls"><source type="audio/mpeg" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/La-X-Tabay_y-el-borracho_don-Tino.mp3?_=9" /><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/La-X-Tabay_y-el-borracho_don-Tino.mp3">http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/La-X-Tabay_y-el-borracho_don-Tino.mp3</a></audio>
<p>&nbsp;</p>
<p>Relató: Don Justino<br />
Lugar de origen: San Isidro, Yaaxche, Tekax, Yucatán, México, 2003.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Grabación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		<enclosure url="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/La-X-Tabay_y-el-borracho_don-Tino.mp3" length="5400135" type="audio/mpeg" />

			</item>
		<item>
		<title>Túukulil yo&#8217;osal meyaj.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/meyaj/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 01 Oct 2014 02:06:28 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[podcasts]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5172</guid>

					<description><![CDATA[Tsíikbal yo'osa le meyajo' ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<audio class="wp-audio-shortcode" id="audio-5172-10" preload="none" style="width: 100%;" controls="controls"><source type="audio/mpeg" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Charla_Abraham_sobre_TRABAJO.mp3?_=10" /><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Charla_Abraham_sobre_TRABAJO.mp3">http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Charla_Abraham_sobre_TRABAJO.mp3</a></audio>
<p>Junp&#8217;éel chan tsíikbal yéetel Abraham Puc, le ti&#8217;e&#8217; ku ya&#8217;alik ba&#8217;ax ku túukultik yo&#8217;osa le meyajo&#8217;, tumen yaan máaxo&#8217;obe&#8217; ku ya&#8217;aliko&#8217;o mina&#8217;an meyaj táak u meyajo&#8217;, yaan meyaja&#8217; ma&#8217; bin táak u meyajo&#8217;obi&#8217;, báan tun k&#8217;iin bey ti&#8217;obo&#8217;.<br />
Año: 2012.</p>
<p style="text-align: right;">
<em>Grabación y recopilación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		<enclosure url="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Charla_Abraham_sobre_TRABAJO.mp3" length="1275488" type="audio/mpeg" />

			</item>
		<item>
		<title>Xíiwo&#8217;ob ku ts&#8217;áak.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/don-isabel/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 01 Oct 2014 01:41:58 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[podcasts]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5164</guid>

					<description><![CDATA[Entrevista a don Isabel Yam, médico tradicional maya ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<a href='https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Don-Isabel-Yam_I.mp3'>Plantas medicinales I</a>
<a href='https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Don-Isabel-Yam_II.mp3'>Plantas medicinales II</a>

<p>Entrevista a don Isabel Yam, médico tradicional maya de Yucatán, quien platica sobre los usos de las distintas hierbas medicinales para la cura de enfermedades, como la diarrea, dolores del cuerpo, hasta picaduras de víboras.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Grabación y recopilación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Poesía: Naal, yéetel tin kota bel.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/naal/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 01 Oct 2014 01:07:57 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[podcasts]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=5149</guid>

					<description><![CDATA[Poesía sobre el elote y el desamor ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<a href='https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/NAL_Isaac_Carrillo.mp3'>Nal</a>
<a href='https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Tin-koota_bel_poesia.mp3'>Tin kota bel</a>

<p>Entrevista: Isaac Carrillo.<br />
Lugar de origen: Peto, Yucatán, México.<br />
Año: 2010.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Grabación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Relato: yuum baalamo&#8217;ob.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/yuum-baalamoob/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 12 Sep 2014 21:14:01 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=4760</guid>

					<description><![CDATA[Balame’ ku yantalo’ob ti’ nukuch che’o’ ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Le yuum balamo’obo’ te’ ku yantalo’ob ti’ nukuch che’o’ je’el bix ya’ax che’ wa k’umche’, ku ya’alal xane’ ku yantalo’ob ti’ tu kan ti’itsil jump’éel kaaj; lak’in, xaman, noojol yéetel chi’k’in. Leti’obe’ ku káanatikono’ob ti’ le k’ask’as ba’alo’obo’, kex wa ma’ táan u yilalo’ob, yaan oora tu chíinil k’iin wa ts’o’ok u yak’aatale’ je’el u yilalo’obe’, chen ba’ale’ ma’ utsi’, tumen ku ya’alale’ máax ku yilik balame’ yaan séeb kíimij wa ma’ xane’ yaan u séen k’ooja’antal. Le yuum balamo’ob núuktako’ob, jach taaj yaan muuk’o’ob, yéetele’ jach máan chowaktak u méexo’ob, ku k’uuchul tak tu yoko’ob, chen ba’ale’ leti’obe’ xane’ ku káanantiko’ob le kolo’obo’ tumen wayano’ob te’ yóok’ol kaba’, le óolale’ jach ku k’ana’antaj u meyajta’al u yo’ocho’ob je’el bix: cha’ chaak, u joosa’al sakab yéetel u janli’ Kool; tumen wa kin túubsikono’obe’ jach k’aas ku bin ti’ láakal, tak te’ paak’alo’obo’.</p>
<p>Uti’al ka wiil jach yaan le balamo’obo’, wa ka’ xi’ikech ich k’aaxe’, ka’ wiil junp’éel kuuchil míina’an túunich mix che’obe’, jáanil; lelo’ u k’aat u ya’ale’, te’ ba’atelnaj le yuum balamo’obo’ yéetel le k’aaso’. Balame’ ku xúuxub chen ak’achajak, chen a wu’uy beyo’ táan u t’anik u yéet balamilo’ob uti’al ku kíinso’ob juntúul k’aka’sba’al. Yaan k’iin wa juntúul máak sa’at tu belil u koole’, le yuum balamo’obo’ ku ch’a’ako’ob otsilil ti’e ku xúuxubo’ob yoolaj beyo’ le máako’ ku kaxtik u beel u yotoch.</p>
<h6 style="text-align: center;">Los yuum baalames.</h6>
<p>Los balames existen en los árboles grandes como el <em>ya’axche’</em> o el <em>k’umche’</em>, se dice que están en los cuatro puntos de un pueblo, el este, el norte, el sur y el oeste. Ellos nos protegen de los malos espíritus, aunque de día no se pueden ver, pero a ciertas horas de la tarde y de la noche. Sí alguien los ve, puede enfermarse o inclusive morir.<br />
Los balames son grandes y fuertes, tienen una barba que les llega hasta los pies, también cuidan la milpa y forman parte de la vida de las personas, así que hay que hacerles ofrendas y ceremonias, y no olvidarse de ellos por que sí lo hacemos nos perjudicará mucho y puede hacerle mal al sembradío.</p>
<p>Una prueba muy clara de que existen, es que sí vas al monte y te encuentras una parte limpia, sin árboles ni piedras, quiere decir que allí hubo una lucha entre un yuum balam y un espíritu maligno. También hacen chiflidos por las noches, un sonido inconfundible, que quiere decir que esta hablando a los otros balames pidiendo ayuda para eliminar los espíritus malignos. A veces cuando una persona se pierde en la milpa, y este es de buen corazón, los yuum baalames lo ayudan a buscar su camino a casa, haciendo un chiflido muy particular.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p style="text-align: right;"><em>Relató: Lucia Tuz Couoh</em>.<br />
<em>Popola, Valladolid, Yucatán</em>.<br />
<em>Recopiló: José Ricardo Poot Chuc.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>U chi’ibij k’iin wa uj.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/u-chiibij-kiin-wa-uj/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 12 Sep 2014 20:47:50 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<category><![CDATA[X-Cohuo]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=4754</guid>

					<description><![CDATA[Ku yúustiko’ob júub, ku wáak’iko'ob u ts’oono’ob ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Ku tsikbalta’aj tin kajtale’ chen u chuuk u k’iinil u chi’ibil k’iin wa uje’, le kajnalo’obo jach ku máan sáajaktalo’, tumen ku túuklale’ le chen ak’achajako’ ma’ táan u ka’ sáastal, ts’o’okole’ tu láakal u nu’ukul máake’ yaan u laaj kuxtal, le chen kuxlako’obo’ je’el tak u jantiko’ob u yúumilo’obe’. Tu láakal le kolnalo’obo’ ku p’atik u meyajo’ob yóolal u súut tu yotocho’; beyo’ chen jook u yúuchul le chi’ibil k’iino’ ti’ yaan yéetel u palalo’obi’. Le xko’olelo’obo’ yaan xan u p’aatiko’ob u meyajo’ob, wa ma’ beychaj u meyajtiko’ob ki’ waaje’, yaan u páatiko’ob u ka’ kuxtal yuum k’iin, yaan u mansko’ob wi’ij, tumen ma’ túun beytal u meyajo’ob, chen túun u yiilo’ob sáam cha’abak yuum k’iine’ tu láakal wíinike’ ku ka’ bin yok’ol u meyaj.</p>
<p>Tu yoorai’ túun chi’ibil le’ k’iino’, mix máak k’a’abet u jook’ol tu yotoch. Chen ba’ale’ yaan máako’obe’ ku meentiko’ob ya’abkach ba’alob yoosal u yiilal u ts’o’okol le chi’ibal k’iino’; bey túuno’ yano’obe’ ku na’akalo’ob tu ka’anlil u yotocho’obe’ ku yúustiko’ob júub, u jeelo’obe’ ku jóok’olo’ob u wáak’ob u ts’oono’ob, le tankelem palalo’obo’ ku yantalo’ob tu jóol u yotocho’ob u p’up’ucho’ob kuumo; tumen ku ya’alale’, yéetel le ba’alo’ob bey ku beeta’ala’ asab séeb ku ts’o’okol le chi’ibal yuum k’iino’, wa na’tsil ujo’.</p>
<p>U jeel ba’al ku túukulta’axane’, ma’ uts u páata’ali’ chen beyo’, tumen je’el u ch’oopta’al wíinike’. Bey túun chen iilak sáam jach ts’o’okok le chi’ibaj k’iino’, tu láakal le kajnalo’obo’ jach taaj ki’imaktak u yóolo’ob ku meek’ikubao’, bey túuno’ ku laaj bino’on yóok’ol u meyajo’ob.</p>
<p>&nbsp;</p>
<h3 align="center">El eclipse</h3>
<p>Cuentan que hace mucho tiempo, cuando llega la fecha de un eclipse ya sea solar o lunar, los habitantes de mi pueblo, andan con mucho pánico, pues mucha gente piensa que podría oscurecerse para siempre, y nunca más ver el sol de nuevo. También hay el temor que todas las cosas del mundo despierten, en otras palabras tengan vida y devoren a su dueño. Cuando llega ese día, todos los campesinos dejan de trabajar temprano, regresan a sus casas, y permanecen con su familia durante el lapso del eclipse. Las mujeres tendrán que cancelar las cosas que estén realizando en ese tiempo; sí no pudieron realizar la comida del almuerzo antes del eclipse, tendrán que aguantar el hambre, hasta que termine el eclipse, para seguir con sus actividad cotidianas.<br />
En el momento del eclipse algunas familias no salen de su casa, cuidan sus hijos. Pero algunas familias realizan muchas cosas,  para que el eclipse termine de una vez; entre las cosas que hacen son, subirse en el techo de sus casas y soplar el caracol lo mas fuerte que puedan. Otras personas salen en las calles del pueblo y empiezan a disparar sus escopetas al aire libre; los jóvenes salen en la puerta de sus casas empiezan a golpear los recipientes de la cocina, como la olla, el sartén entre otras cosas, para pedir que ya termine con rapidez el eclipse, ya que algo malo sucede con papá sol y mamá luna.<br />
Otra de las creencias que existen en el pueblo, es que no es bueno ver directamente el eclipse, porque te puedes quedar ciego. Cuando ya termine el eclipse todas las personas del pueblo se siente muy felices, se abrazan entre familiares y siguen con sus actividades cotidianas.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p style="text-align: right;"><em>Relató: Domingo Arceo Ucán</em>.<br />
<em>X-Cohuo, Valladolid, Yucatán</em>.<br />
<em>Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Bix úuchik u yáantal  Yóok’ol kaab.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/u-yaantal-yookol-kaab/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 12 Sep 2014 13:40:46 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=4698</guid>

					<description><![CDATA[U tsikbal in nóol ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Ku tsikbaltik in nóole’ le kach úucho’ nojoch yuum k’uj yéetel k’ak’asba’ale’ tu paklan e’esajo’ob, ma’ax asab ma’alob u meyaj. Yuum k’uj tu ya’alaj:</p>
<ul>&#8211; tene’ yaan in paatik wíinik, ka beychajak u meyaj ti’ le lu’uma’ yéetel u láak’o’ob.</ul>
<p>Tu séebanil, ka chikpaj juntúul wíinik yook’ol kaab, k’ak’áasba’ale’, p’uujan ka tu ya’alaj bin beya:</p>
<ul>&#8211; ten xane’, ¡yáanten u páajtalil in beetik!, je’el in meyatik wíinik xane’. Ma’ xanchaje’ ka chikpaj juntúul ba’alche’ bey le wíiniko’obo’, leti’ le ba’ats’obo’. Le óolale’ ku ya’alale’ le wíiniko’obo’ bey le ba’ats’o’obo’.</ul>
<p>Bey túuno’ tu meyajtiko’ob u jéel ba’alo’ob, yuum k’uj ka’ tu ya’alaj:</p>
<ul>wáalkila’ yáan in ts’aik ts’ono’oto’ob, utia’al u jóosik ja’ wíinik chen uk’ajchajak, jach ma’ xanchaje’, jatsuts’ ts’ono’oto’ yáan yóok’ol kaab.</ul>
<p>Le k’ak’áasba’alo’ jach seten p’uja’an ka tu ya’alaj: ma’ chen tech je’el u beytal a meyajtik ba’alo’ob beyo’, tak xan ten, ts’o’okole’ le kin meyajtiko’ asab jats’uts tak ti’ le techo’, ka awáatnaji’:</p>
<ul>&#8211; wáalkila’ tin wa’alik ¡ka’ yanak ya’abkach ts’ono’oto’ob wáay te’ lu’uma’! Jach ma’ xanchaje’ ka yanchaj jk’o’opo’ob yéetel ts’ats’ob.</ul>
<p>Bey túuno’ yuum k’uje’ tu tséelubaj tu’ux yáan le k’áaso’, ka’ tu ch’áa u belil u kool juntúul wíinik, ka k’uuche’, ka’ tu k’aataj:</p>
<ul>&#8211; ¿ba’ax ka beetik in páalil?</ul>
<p>Le koolnalo’ tu núuktaj k’aas p’uja’an, tin paak’ik túunicho’ob. Yuum k’uj túune’ tu núukaj:</p>
<ul>&#8211; ma’alob, túunicho’ob kena joochej.</ul>
<p>Jach ma’ sáam luuk’uk yuum k’uj te’ koolo’, le kolnalo’ ka tu yilaje’ chen túunich yáan ichil u kool, ka tu ya’alaj, le máaka’ míin pulya’aj, waa ma’e bix úuchik u meyajtik u yáantal túunich waye’; chen ba’ale’ , le koolnalo’ ma’ u yóojel le máak maan ichil u koolo’, yuum k’uj. Yuum k’uj túune’ chen bey u bino’ ka k’uch tu jeel kool, ka’ tu k’aataj ti’ le koolnalo’:</p>
<ul>&#8211; ¿ba’ax ka meyajtik in páalil?</ul>
<p>Le koolnalo’ tu núuktaj:</p>
<ul>&#8211; táan in paak’ik jump’íit ixi’im utia’al in wilik wa je’el yáantale’, utia’al in tsentik in páalalo’ob.</ul>
<p>Núuktabti’e:</p>
<ul>&#8211; bejla’e ma’alob k’iin ku taal, yáan u yáantal tech íinaj utia’al a jante’ex. Chen máanak waa ma’ax túun k’a’atikene’, ka wa’alikti’e, sáam xi’iken.</ul>
<p>Tin pak’al ka máan waye’, le jaaj ba’ax tu ya’alajo’, ka bini’; chen p’eelak u súutul u paache’, le koolnalo’ ka tu yiilaj u koole’ chen nalo’ob yani’. Chen ba’ale’ le k’ak’áasba’alo’ ma’ táan u cha’ik u p’áatal paachi’, tu bin tu paach yuum k’uj, k’uuch te’ koolo’, ka tu yilaj le koolnalo’ túun jooch, ka tu k’a’atajti’:</p>
<ul>&#8211; ¿ma’ waa a wiil waa sáam máanak juntúul máak waye’?</ul>
<p>Le koolnalo’ tu núuktaj:</p>
<ul>&#8211; tin wilaj, tin pak’al ka máanij, ma’ak beyo’ ts’o’ok u chan xantal, tumen bejla’e u k’iinil jooch.</ul>
<p>Le nuxi’ k’ak’áasba’alo’ ma’ túun cha’ak u p’aatal paachi’, k’uuch u k’iinil u ka ilik yuum k’uj, ka tu ya’alajti’:</p>
<ul>&#8211; u ts’o’oka’, in k’aat in paklantinbaon; utia’al ka wile’ je’el in meyajtik le ba’al ka meyajtiko’.</ul>
<p>Bey túuno tu ka’atúulilo’obe’ tu cha’o’ u belil jump’éel Kool, te’ ichkolo’ tu yilajo’ juntúul kolnal túun jantik u yo’och xtsu’uj, ka síibti’obi’. Yuum k’uje’ tu xakch’intubaj ka tu páanaj le lu’umo’, ka’ tu mukaj le u yo’och xtsu’ujo’; ka’ tu ya’alaj:</p>
<ul>&#8211; waalkila’ ts’o’ok u yantal bajo’ob wáay te’ lu’uma’, bey túun úuchik u yantal le bajo’obo’.</ul>
<p>Chen ba’ale’ le k’ak’áasbalo’ tu yóotal u meyajt xani’, ku yilike’ ma’ yanchaj bajo’obi’, bey úuchik u yantal cho’o. Yuum k’uj tu ya’alaj ti’e lu’uma’ túun ka bin, tu noj otoch, tumen u yóojele’ sáam u paak’ ma’alob ba’alob wáay te’ lu’uma’.</p>
<p>&nbsp;</p>
<h3 align="center">La creación del mundo</h3>
<p>Cuenta mi abuelito, cuando Dios pensó crear el mundo se enfrentó con el demonio, para ver quien realizaba las mejores creaciones. Entonces Dios dijo:</p>
<ul>&#8211; crearé al hombre para que trabaje la tierra y pueda vivir con su familia.</ul>
<p>En un par de segundos el hombre estaba en la tierra. El demonio muy molesto dijo:</p>
<ul>&#8211; yo también tengo poder, y puedo crear al hombre, de la misma manera. En un par de segundos el hombre que había creado el demonio, era un mono. Por esa razón dicen que los hombres se parecen mucho a los monos.</ul>
<p>Así siguieron creando cosas, entonces Dios volvió a decir:</p>
<ul>&#8211; ahora crearé los cenotes para que el hombre saque agua cuando tenga sed, y en un par de segundos en toda la tierra existió grandes y hermosos cenotes.</ul>
<p>El demonio esta vez más molesto dijo:</p>
<ul>&#8211; yo también puedo crear cenotes, no solo tú puedes hacer eso, además mis creaciones son mejores que las tuyas.</ul>
<p>Entonces gritó:</p>
<ul>&#8211; ¡en este momento que haigan cenotes en toda la tierra! Y en un par de segundos aparecieron muchas reholladas y manantiales.</ul>
<p>En esto Dios se retiró del lugar y se dirigió hacia la milpa de un buen hombre y le pregunto:</p>
<ul>&#8211; ¿qué estás haciendo buen hombre?</ul>
<p>El campesino un poco molesto le contestó:</p>
<ul>&#8211; estoy sembrando piedras.</ul>
<p>Entonces Dios le contestó:</p>
<ul>&#8211; pues cosecharas muchas piedras.</ul>
<p>Solamente se quitó Dios de ese lugar, el hombre miró el lugar donde trabajaba y observó que ya existen muchas piedras. Pensó, este señor es brujo, sino como hizo para que salgan las piedras, él hombre nunca supo que Dios lo visitó en su milpa, pero Dios seguía andando de visita en la tierra y se encontró con otro campesino, y le preguntó:</p>
<ul>&#8211; ¿qué estás haciendo buen hombre?</ul>
<p>Este campesino le contestó:</p>
<ul>&#8211; estoy sembrando un poco de maíz para ver si da algunos frutos, así poder alimentar a mi familia.</ul>
<p>Dios le dijo:</p>
<p>&#8211; veras que en esta temporada tendrás alimento para sustentar a tu familia, y cuando pase alguien y pregunte por mí, le dices que ya pasé por aquí, cuando estabas sembrando.</p>
<p>Al terminar de decir esto, se retiró y cuando el campesino salió al espacio de su milpa, se dió cuenta que ya existen muchos elotes dando frutos. Pero el demonio no se queda atrás, pues estaba persiguiendo a Dios y llego al lugar donde se encontraba el campesino cosechando sus elotes, y le preguntó:</p>
<ul>&#8211; ¿has visto si ya pasó una persona por este rumbo?</ul>
<p>El campesino le respondió:</p>
<ul>&#8211; sí, pasó cuando yo estaba sembrando, pero ya pasó mucho tiempo, ya que ahora estamos en época de cosecha.</ul>
<p>El demonio nunca se quedó atrás, volvió a encontrar a Dios y lo retó de nuevo, le dijo:</p>
<ul>&#8211; está es la última prueba para que ya no te siga molestando, sólo te digo que tu creación será igual al mío.</ul>
<p>Entonces los dos se encaminaron en otra milpa y se encontraron con otro campesino, este señor se encontraba comiendo unos volcanes e invitó a Dios y al demonio. Dios le dijo:</p>
<ul>&#8211; esta es la última prueba que te doy para que veas, que nunca podrás conmigo</ul>
<p>En ese momento se agachó al suelo y empezó escarbar la tierra, enseguida colocó su volcancito en la tierra y dijo:</p>
<ul>&#8211; ¡en este momento que existan tuzas en esta tierra!, de esa forma se crearon las tuzas.</ul>
<p>Pero el demonio muy seguro hizo lo mismo, sólo que no creó tuzas sino que ratones. De esta forma Dios se despidió de la tierra y regresó a su reino, pero sabe que ya sembró cosas nuevas en la tierra.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Relató: Domingo Arceo Ucán</em>.<br />
<em>X-Cohuo, Valladolid, Yucatán</em>.<br />
<em>Recopiló: Felipe Kuyoc.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Cuento: chan paal yéetel yuum kaab.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/yuum-kaab/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 12 Sep 2014 12:56:45 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=4690</guid>

					<description><![CDATA[U tsíikbalil bix antab juntúul paal men yuum kaab ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Ka’ach úuchilake’ yanchaj jump’éel chan kajtal, lela’ ma’ ya’ab máak kajakbalo’obi’, yaan túun juntúul máak yaan u’uktúul u mejen páalal, chen ba’ale’, chen bey u máan le k’iino’ ka kíim u na’ le páalalo’obo’. Le óotsil le máak túuno’ ma’ u yoojel ba’ax u beeti’, tumen taalam u káanantik le páalalo’ob, sáamsamal yaan u meyajtik u yo’ocho’ob, yaan u yíisinta’alo’ob, bey túuno’ le máako’ tu túukultaj u ka kaxtik u jeel xko’olel, chen ba’ale’ le xko’olel tu yilajo’ ya’ab xan u páalal, kex beyo’ tu túuklaj u múul kuxtalo’ob.<br />
Chen ba’ale’ toopchaj u kuxtalo’ob tumen le mejen ma’ táan u utsil bisikubao’, sáamsamal táan u ba’atelo’ob, tak chen jook u janalo’obe’ yaan u yantal u ba’atelil tuumen le xko’olelo’ ku ya’alike’ u páalal le máako’ leti’ob jach asab ya’ab u janalo’ob.</p>
<p>Waaye’ chen kaab ku jantali’, bey túuno’ jach ku k’a’abetchajal u kaxtiko’ob u nukuch najil le kaabo’obo’. Chen jump’éel k’iin túune’ le máako’ tu tu’uxtaj u mejen páalal u kaxt u najil kaab, le palo’obo’ bino’ob ka tu kaxto’ob jump’éel ti’ junkúul ka’anaj che’i’; bey ya’abo’obo’ tu túukultajo’ob bix keni yéenso’ob le kaabo’, bey túuno’ tu yáax na’akso’ob le paal asab chíichano’ ka tu túuch’ob utsil ka’anal , ts’o’okole’ ka tu kóolo’, le chan paalo’ lúubi’, ka’ li’iso’obe’ ka tu bisajo’ob tu táamil le k’aaxo’ , tumen sáam k’aslak u túukulo’ob takchaj u saatiko’ob. Bey túuno’ ka tu k’uuso’ob te’ ich le k’aaxo’, ka tu k’ooyob u yíich yóolaj beyo’ ma’ táan u ka beytal u súut tu yotoch, tumen u suku’uno’obe’ ku ya’aliko’obe’ jt’uupa’ leti’e ku tsa’abal ya’ab ka’ach ba’alo’ob ti’, tumen k yuumo’ob.</p>
<p>Óotsil jt’uupe’ p’aat ma’ táan u beytal u paakat , bey p’aatik k’aaxo’, ma’ u yóojel bix ku bin ti’, u suku’uno’obe’ luuk’o’obi’; táan u taal u yak’abtale’, lelo’oba’ je’elo’ob u jéesubao’, yóolaj lelo’ tu t’abajo’ob jump’éel k’aak’. Ts’o’ok u utsil ak’abtal beyo’ ka chíikbaj yuum kaab, ka bin u yiil u najil le kabo’obo’ ka k’uuche’ ka tu k’aataj:</p>
<ul>&#8211; ¿ ba’ax úuchij?</ul>
<ul>Le kabo’obo’ tu nuktajo’ob:</ul>
<ul>&#8211; ts’o’ok in wokoltalo’on, laaj ch’a’ab le kaab ts’o’ok in meyajtiko’ono’, bey xan bisa’ab in wo’ochon, laaj ch’aab tu láakal le ba’alo’ob yaan waaye’.</ul>
<p>Ka tu ya’alaj u laak’ juntúul kaabe’:</p>
<ul>&#8211; tene’ laaj jookab in wooko’ob, ts’o’okole’ yaan in laak’o’obe’ ka’ach u xiiko’ob u jeelo’obe’ míinan u yicho’ob. Bey chúunik u ya’aliko’ob ba’ax úuchulti’obo’ ti’ le yuum kaabo’.</ul>
<p>Le chan paal sáatal k’aaxe’, u yu’uma, yojel u yúumil le kabo’obo’, bey túuno’ tu naats’ubaj ka chaambel óok tu joobonil le che’o,’ tu’ux yaan le kabo’obo’, ka xan tu ya’alaj:</p>
<ul>&#8211; tene’ ma’ táan u beytal in paakat, mina’an in wicho’ob.</ul>
<p>Yuum káabe’ tu yu’ubaj ka tu ya’ale’:</p>
<ul>&#8211; ¡teche’ ma’ kabechi’! ¡Je’el u beytal a páakate’!</ul>
<p>Bey túuno’ le chan paalo’ beychaj u paakat, ka ch’éenenaji’ utia’al u yilik ba’ax ku yúuchul tu paach le che’o’ utia’al xan u yilik ma’ax meent u paakat, chen ba’ale’ ja’ak’ u yóol tumen tu yilaj u suku’uno’ob táan u je’esikubao’ ts’o’okole’ jach náach yano’ob. Bey xan takchaj u yilik, máax ts’áa u yicho’ob bey tu’ux ku beytal u paakat tak tu tsu’ che’obo, síib ya’ab k’intaj tuumen le káabo’obo’. U yiik’le’ le káabo’obo’ je’el u beytal u kaxtiko’ob u kaabil le che’obo’ tu séebanile’, tumen ts’aan u muuk’il ti’ob tumen yuum kaab.</p>
<p>Chen ba’ale’ lela’ ma’ xanchaji’, le chan paalo’ jach taj ki’imak yéetel jak’an u yóol, ka tu yawajte’ je’el u beytal u yilik u su’ukuno’ tak te’ náachilo’ yéetel xane’ taak áak’abe’ jach sáasil u yiliko’. Le ka u’uyab tuumen yuum kaabe’, ma’ak u yich yéetel tu ka’ap’éelil u k’ab bey túuno le chan paalo’ ka áak’abchaj u paakat ti ka’aten, je’el u paakate’ chen ba’ale’ ma’ táan u naachtal, lúubsa’ab ti’ u ka paakat ichil le áak’abo’ yéetel tu tsu’ le che’obo’.<br />
Bey u ts’o’okol le chan tsíikbala’, tu’ux yuum kaab, wa ma’ úuchak u yóojeltik ka’ache’, u yich le chan paalo’ je’el u beytal u yilik jeen ba’ax u k’áate’, tak áak’abchaja’ane’.</p>
<h3 align="center">El niño y el yuum kaab</h3>
<p>En un tiempo muy lejano, en un pueblito, en donde vivían pocas familias, había un hombre que tenía siete hijos, un día la mamá se murió, y después de un tiempo el hombre no sabía que hacer porque era muy complicado cuidar tantos niños, había que prepararles la comida y asearlos. Entonces, el buscó otra mujer, dicha mujer tenia igual muchos hijos, pero no les importó y se juntaron. Había un problema, los niños no se llevaban bien, los hijos del hombre y los de la mujer constantemente se estaban peleando y más cuando les daban de comer, y esto hacia que la mujer se enfureciera con los hijos del hombre, decía que ellos comían más que los demás.</p>
<p>Ellos comían miel, pero había que buscar colmenas grandes; para conseguir suficiente un día los papás mandaron a sus hijos a buscar colmenas grandes, y lo encontraron pero en un árbol alto. Entonces como eran muchos los niños, estos comenzaron a trepar por el árbol, primero subió el mas pequeño, después los demás en montón. Jalaron al más pequeño y se cayó, entonces los otros decidieron eliminarlo, lo levantaron del suelo y lo llevaron en lo profundo del monte, y lo dejaron allí. Antes le sacaron los ojos para que no viera dónde estaba y no pueda regresar a su casa, además de que ellos decían que él era el consentido de mamá y papá.</p>
<p>El pobre niño quedó sin ver nada, se quedó en monte y lo dejaron a su suerte, los demás se alejaron del lugar del hecho y cayendo la noche se detuvieron e hicieron una fogata para poder descansar. La noche ya había caído, y el yuum kaab, apareció y fue a ver a las abejas de aquella colmena, llego y les preguntó:</p>
<ul>&#8211; ¿qué pasó? ¿tienen algún problema?</ul>
<p>Las abejas respondieron:</p>
<ul>&#8211; nos han robado, nos quitaron la miel que habíamos juntado, también llevaron la cera que teníamos, nos quitaron todo, hasta nuestra comida.</ul>
<p>Otra abeja dijo:</p>
<ul>&#8211; A mi me arrancaron mis patas, y algunas de mis compañeras no tienen alas, otras no tienen ojos.</ul>
<p>Y así ellas comenzaron a decir todos sus problemas a yuum kaab.</p>
<p>El niño, al que habían dejado sólo en el monte, escuchaba hablar a las abejas y a yuum kaab, entonces se acercó lentamente al árbol de las abejas y entró en un hueco que tenía el árbol, y habló diciendo:</p>
<ul>&#8211; yo no puedo ver, no tengo ojos.</ul>
<p>Yuum kaab le dijo:</p>
<ul>&#8211; ¡tú no eres una abeja! ¡tú ya puedes ver!</ul>
<p>El niño al instante podía ver, y se asomó fuera del árbol para ver quien lo había hecho, más sin embargo se llevó una gran sorpresa cuando vió a sus hermanos que están descansando y que además estaban a una gran distancia. Lo que pasó es que sus ojos veían muy claro, veía a través de los árboles. Le habían dado la suerte de ver como las abejas, las abejas pueden encontrar miel a través de los árboles sin ningún problema, por el gran poder de yuum kaab.</p>
<p>Sin embargo esto no duró mucho, el niño emocionado y a la vez sorprendido, dijo en voz alta, que podía ver a sus hermanos que estaban muy lejos de él y que los veía claramente aunque fuera de noche. Cuando yuum kaab escuchó esto, le tapó los ojos con las dos manos y de nueva cuenta el niño vió todo obscuro, perdió la capacidad de ver en la noche y de ver a través de los árboles. Así termina esta historia, en donde sí yuum kaab no se hubiera dado cuenta, los ojos de aquel niño, tendrían esa gran capacidad de ver lo que quisiera, inclusive en la noche.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p style="text-align: right;"><em>Relató: Lucia Tuz Couoh</em>.<br />
<em>Popola, Valladolid Yucatán</em>.<br />
<em>Recopiló: José Ricardo Poot Chuc.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>U yumtsil ch’e’en.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/u-yumtsil-cheen/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 12 Sep 2014 07:10:23 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[cuentos]]></category>
		<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=4679</guid>

					<description><![CDATA[Óojela’an yaan, tuumen le máako’ob súuk u bino’ páay ja’ ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Le tsikbal je’ela’ in nool tsoolten, bey óojela’ani’ ka’ach úuchilake’ tuumen le máako’obo’ súuk u bino’ páay ja’ ti’ le che’eno’obo’, chen ba’ale yáan u p’isibk’inij; yáan máako’obe’ jach taaj suuk u bin ti’ jatskab k’iin, wa ma’e chúumuk k’iin te tu páay ja’obo’. Tumen úuchti’ juntúul xch’úupal ti’ jump’éel chan kaajtale’ suuk u bin ch’a’ ja’ tak túun yeek’same’ental, jach ku ya’alal ti’e: míik xi’ikech te’ oorao’, tumen yáan u yumtsili le ch’e’eno’.</p>
<p>Chen ba’ale’ le xch’úupalo’ ma’ túun yu’ubik t’aan, sáamsamal suukchaj u bin ch’áa ja’ bey túun yeek’same’entalo’; chen túun bey le u máan le k’iino’obo’, le wíinalo’obo’. Jump’éel k’iinak túune’ le xch’úupalo’ yanchaj u yilik ba’aj jela’an, tumen le ka tu jaak’esja u ch’óoy ichil le ch’e’eno’ chen cha’abij le ka tu yóotaj u páayte’ ku yu’ubike’ jach taaj áal, tu ch’áa sáajakil, líik’ u ch’eenetik u yilik ba’axe’ yáan tu ch’óoyo’, te’ súutuko’ kóolab ichil le ch’e’eno’, utia’al mix bik’iin u ka jóok’ol.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p align="center">El dueño del pozo</p>
<p>Esta historia me la contó mi abuelo, como se sabe antiguamente las personas de muchos pueblos mayas, acostumbraban  a jalar agua en los pozos, en ciertas horas;  mayormente ivan en la mañana o al medio día. Resulta que en un pueblo una muchacha acudía a buscar agua al atardecer, entrando la noche, pero siempre le decían:</p>
<ul>&#8211; no vayas a esa hora, porque el pozo tiene dueño.</ul>
<p>La muchacha nunca hizó caso y siempre llegaba a esa hora para sacar agua; así siguieron transcurriendo los días. Un día la muchacha al llegar como era acostumbrado, se llevó la grata sorpresa que al tirar su cubeta en el pozo, en el momento de jalarlo sintió que pesaba mucho y se asustó bastante. Cuando se inclinó para observar que era lo que sucedía, en el mismo instante, algo la jaló en el interior del pozo para nunca mas salir.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p style="text-align: right;"><em>Relató: Domingo Arceo Ucán</em>.<br />
<em>X-Cohuo, Valladolid, Yucatán</em>.<br />
<em>Recopiló: Felipe Kuyoc.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Wa’ ma’ ta wajaj ja’atska’ab k’iine’.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/jaatskaab-kiine/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 12 Sep 2014 06:56:39 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=4676</guid>

					<description><![CDATA[Sí te despiertas tarde, no obtendrás nada bueno ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Sí no te despiertas temprano, no obtendrás nada bueno jamás, <em>wa’ ma’ ta wajaj ja’atska’ab k’iine’ mix bik’in tech beyo’</em>. Es una frase y un saber común escuchar en nuestros pueblos en Yucatán. El cual es un buen consejo que motiva para realizar a tiempo las actividades.</p>
<p><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Aajal_Despertar-temprano.jpg"><img fetchpriority="high" decoding="async" class="size-medium wp-image-4708" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Aajal_Despertar-temprano-690x388.jpg" alt="Foto: Jaime Magaña" width="690" height="388" /></a></p>
<p style="text-align: right;"><em>Investigación y recopilación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Wa ka paak’ik iik, ma’ tun yokol j-wáayo’bi’.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/j-waayes/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 12 Sep 2014 06:22:08 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=4667</guid>

					<description><![CDATA[Sí siembras chile en cada esquina de tu terreno, no podrán pasar los j-wáayes ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/XWaay_chile_bueno.jpg"><img decoding="async" class="size-medium wp-image-4748" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/XWaay_chile_bueno-690x388.jpg" alt="Foto: Jaime Magaña y Rodolfo Nahuat" width="690" height="388" /></a></p>
<p>Sí siembras una mata de chile en cada esquina de tu terreno, no podrán pasar los <em>j-wáayes</em> en tu terreno <em>wa ka paak’ik junkúul iik tu kan ti’itsil a terrenoe’ma’ tun yokol j-wáayo’bi’</em>. Ya que los <em>wáayes</em> viajan hasta otros pueblos para asustar o cometer travesuras en algunos domicilios, inclusive en sus propias localidades. En una ocasión una señora me relató que el <em>wáay</em> siempre llegaba a su domicilio a media noche, en forma de gato y se subía en la hamaca de su esposo. En varías ocasiones su marido despertaba con una piedra en su boca, era el <em>wáay</em> gato que le ponía la piedra en la boca para burlarse de él.</p>
<p style="text-align: right;"><em>Investigación y recopilación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Wa bin saak’ a k’abe’.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/saak/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 12 Sep 2014 06:02:27 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=4664</guid>

					<description><![CDATA[Sí tienes comezón en la mano, vas a recibir dinero ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Sí tienes comezón en la mano, vas a recibir dinero, <em>wa bin saak’ a k’abe’, táak’in ka na mache</em>; así dice mucha gente en los pueblos mayas de Yucatán, cuando alguna persona menciona que siente comezón en la mano.</p>
<p style="text-align: right;"><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Takin_dinero.jpg"><img decoding="async" class="size-full wp-image-4634" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Takin_dinero.jpg" alt="Foto: Elí Casanova." width="1920" height="1080" srcset="https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Takin_dinero.jpg 1280w, https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Takin_dinero-720x405.jpg 720w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" /></a></p>
<p style="text-align: right;"><em>Investigación y recopilación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>U yíitse wúutsupéek’o’.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/u-yiitse-wuutsupeeko/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 12 Sep 2014 05:34:36 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=4653</guid>

					<description><![CDATA[Ku ts’aakik bin aax ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Ba&#8217;alobil ku ya&#8217;alal t-káajal: u yíitse wúutsupéek’o’ u ts’aakik bin aax, chen k&#8217;áabet a chan xoot&#8217;ik u chan xexéet&#8217;aj t&#8217;ial u jóok&#8217;ol u yíitse&#8217;, le ti&#8217;e&#8217; tun kan a cho&#8217;o tu&#8217;ux yaantech le áaxo&#8217;. Lela&#8217; sáansamal ken a béet tak ken sáatak.</p>
<p style="text-align: right;"><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Medicina_aax_01.jpg"><img decoding="async" class="size-full wp-image-4656" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Medicina_aax_01.jpg" alt="Foto: Jaime Magaña" width="1920" height="1080" srcset="https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Medicina_aax_01.jpg 1280w, https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Medicina_aax_01-720x405.jpg 720w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" /></a></p>
<p style="text-align: right;"><em>Investigación y recopilación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Tu láakal ba’ale’ yaan u yúumil.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/tu-laakal-yaan-u-yuumil/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 12 Sep 2014 05:14:43 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=4650</guid>

					<description><![CDATA[Es necesario respetar a las plantas, animales y a la tierra ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Todas las cosas tienen un dueño, <em>tu láakal ba’ale’ yaan u yúumil, kanantik</em>; por lo tanto es necesario respetar a cada ser vivo, plantas y animales e incluso la tierra, que es la más grande generadora de vida, siendo agradecido con la tierra es la manera en que viven los pueblos de la península yucateca, así como muchos otros pueblos del mundo.</p>
<figure id="attachment_7836" aria-describedby="caption-attachment-7836" style="width: 1920px" class="wp-caption aligncenter"><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/wayuum-bernardo.jpg"><img decoding="async" class="wp-image-7836 size-full" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/wayuum-bernardo.jpg" width="1920" height="1440" srcset="https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/wayuum-bernardo.jpg 1280w, https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/wayuum-bernardo-960x720.jpg 960w, https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/wayuum-bernardo-768x576.jpg 768w, https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/wayuum-bernardo-1440x1080.jpg 1440w, https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/wayuum-bernardo-1920x1440.jpg 1920w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" /></a><figcaption id="caption-attachment-7836" class="wp-caption-text">Fotografía: Bernardo Caamal</figcaption></figure>
<p style="text-align: right;"><em>Investigación y recopilación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Ma’ kutal tu ti’itse mesao’.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/esquina-de-la-mesa/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 12 Sep 2014 05:02:08 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=4644</guid>

					<description><![CDATA[Wa ma’e’ ma’ tun ts’o’okol a bel ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>No te sientes en la esquina de una mesa, porque no te casarás, <em>ma’ kutal tu ti’itse mesao’ wa ma’e’ ma’ tun ts’o’okol a bel</em>; así hablan muchas personas a los niños y jóvenes cuando observan que alguien se sienta en la esquina de una mesa para comer.</p>
<p><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Esquina-de-mesa.jpg"><img decoding="async" class="size-full wp-image-4629" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Esquina-de-mesa.jpg" alt="Foto: Abraham Puc." width="1920" height="1280" srcset="https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Esquina-de-mesa.jpg 1280w, https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Esquina-de-mesa-1080x720.jpg 1080w, https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/Esquina-de-mesa-1620x1080.jpg 1620w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" /></a></p>
<p>&nbsp;</p>
<p style="text-align: right;"><em>Investigación y recopilación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>U yúumil kan ti’its kan.</title>
		<link>https://turix.yoochel.org/u-yuumil-kan-tiits-kan/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[turix ticul]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 12 Sep 2014 03:27:17 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[maya t'aan]]></category>
		<category><![CDATA[saberes mayas]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://turix.yoochel.org/?p=4625</guid>

					<description><![CDATA[Le'ti'o'ob kanantik yóok’olkab ]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>En los cuatro puntos cardinales se encuentran los protectores del mundo, kan ti’its ka’ane’ leti’e’ tu’ux ku yáantal máaxo’ob kanantik yóok’olkab.</p>
<p><a href="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/4-puntos-cardinales.jpg"><img decoding="async" class="size-full wp-image-4626" src="http://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/4-puntos-cardinales.jpg" alt="Foto: Elí Casanova." width="1920" height="1280" srcset="https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/4-puntos-cardinales.jpg 1280w, https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/4-puntos-cardinales-1080x720.jpg 1080w, https://turix.yoochel.org/wp-content/uploads/4-puntos-cardinales-1620x1080.jpg 1620w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" /></a></p>
<p>&nbsp;</p>
<p style="text-align: right;"><em>Investigación y recopilación: Jaime Magaña.</em></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
