1. U bak’el keej.
2. Xaak’.
3. Kiwi’.
4. K’uum.
5. Chay.
6. Makal.
7. U yíich pak’al (naranja agria).
8. Iik.

Bix u meyajta’al.

1. Yáan a manik u bak’el keej.
2. Ku p’o’bol ma’alo’ob.
3. Ku ts’a’abal ti’ le kuumo’, yéetel jump’iit ja’.
4. Ts’o’okole’ ku ts’a’abal u xaak’il yéetel u ja’i’ le kiwi’o.
5. Ku púula’al le k’uum, chay , makal ichil le janalo’.
6. Ku cha’abal u look.
7. Ku jo’osa’al le janalo’, ku tsa’abal u k’aab le naranjao’, yéetel waa k’aat páape’ je’el u beytal u tsa’ik junxéet iike’.

X – Cohuo, Valladolid, Yucatán.
Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.

• Je’.
• Ta’ab.
• K’uutbil p’aak.
• K’utbil iik.
• Juch’bil pimientaj waa a k’aat.

Bix u meyajta’al

1. Yáan u yáax ts’a’abal jump’íiit ja’ ti’ jump’éel kuume’, ts’o’okole’ ku tsa’abal le je’ ichilo’, beyo’ ku t’uuchkinsa’al k’aak’.
2. Bey túun look le ja’o’ ku tsa’abal jump’iit ta’ab ichil.
3. Ku cha’abal u look, ken ila’ak túun xíikile’ ku ch’uuya’al, ku cha’abal u síistal u ja’ilo’.
4. Ts’o’okole’ ku ts’íila’al yéetel ku p’o’bol.
5. Beyo’ je’el u beytal u jantale’.
6. Ku puuch’ul, ku ts’a’abal ta’ab, k’utbil p’aak, yéetel jump’íit k’utbil iik, waa k’aat xane’ je’el u beytal u tsa’ik jump’íit pimientaj ichile’.

X Cohuo, Valladolid, Yucatán.
Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.

1. Juntúul x-kaax.
2. Xaak’.
3. Papas.
4. Jump’íit manteca.
5. Oregano.
6. Ta’ab.
7. Kuum waa olla.

Bix u meyajta’al.

1. Yáan u yáax kíinsa’al le xkaaxo’.
2. Ku chokoj ja’ta’al, ku laaj t’uut’al u k’u’umel.
3. Ku p’o’obol (ku laaj jóosa’al u choochel).
4. Ku p’aayal, jun jun xéet’il.
5. Ku tsa’abal ti’ le olla’o, yéetel jump’íit ja’, ku t’úuchul ti’ le k’áak’o.
6. Ku yiilal túun jook’ol u yóome’, ku laaj jo’osa’al. Ts’o’okole’ ku ts’a’abal u xaak’il.
7. Bey túun taajle’ ku ts’a’abal jump’íit mantecai’, yéetel le papaso’, yéetel xan u le’ oreganoi’.
8. Ku pa’atal u look, beyo’, sáam taajak, je’el u beytal u jantale’.
9. Ku janta’al yéetel chokoj waaj.

X Cohuo, Valladolid, Yucatán.
Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.

1. U bak’el kitam.
2. Xa’ak’.
3. Limon.
4. Ja’.
5. Iik.

Bix u meyajta’al.

1. Yáan u yáax p’o’obol le bak’o’.
2. Ku ts’áabal tu ollai’.
3. Ku ts’áabal ja’ ichil yéetel jump’íit xa’ak’.
4. Ku cha’abal u look, chen ilak túun jook’ol u yóome’ ku jóosa’al.
5. Chéen beyo’, ma’ táan u xantale’ sáam tajak.
6. Utia’al u jantale ku ts’áabal limon ichil.

Tiholop, Yucatán, México.
Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.

Le waaj je’ela’ ku meyajta’al chen jóok u yúuchul ch’aa cháak.

1. Sakan.
2. Juuch’bil sikil.
3. U le’ ja’as wa u le’ boob.

Bix u meyajta’al.

1. Yáan u yáax yáach’tal le sakano’.
2. Ts’o’okole’ ku ja’ayal u wáal u le’ le k’áaxo’.
3. Tu táan túune’ yáan u pak’achta’al bolonp’éelel núukuch wáaji.
4. Tu ts’o’ok túuno’ ku meyajta’al jump’éel cruz yéetel le juuch’bil sikilo’.
5. Beyo’ yáan u utsil pixa’al yéetel u le’ le bóobo’, ku k’a’axal yéetel jóol.
6. Yéetel beyo’ , je’el u beytal u ts’a’abal ich píibe’.
7. Chen táajke’ ku janta’al yéetel chak k’ool.

Tiholop, Yucatán, México.
Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.

1. U bak’el keej.
2. U le’ ja’as.

Bix u meyajta’al.

1. Yáan u yáax páana’al u píibil.
2. Ku p’o’bol le bak’o’.
3. Ku t’a’abal le píibo’, ku ts’aabal u si’intuni’.
4. Chéen laaj eelek le che’o’, ku ts’aabal le bak’o’.
5. Ku muuka’aj, ku pa’ata’al tak oorai’ mediae’ ku ka jaala’aj.
6. Ku tsikta’al, ku ts’aabal p’aak ichil, cilantro, iik, rabano yeetel u k’aab naranja, jach maan ki’.

Entrevistado: Domingo Arceo Petul.
Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.

1. A’ nal.
2. Ja’.

 Bix u meyajta’al.

1.  Yáan u yáax bin jek’bil u nali’.
2. Ku ts’iila’al, ku puusta’al.
3. Ku ts’aabal ich ja’.
4. Ku t’uuchkinsa’al k’áak’.
5. Ku cha’abal u look chen beyo’, sáam taaja, je’el u beytal u jantale’.

Entrevistado: Domingo Arceo Petul.
X Cohuo, Valladolid, Yucatán.
Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.

1.  A’ ixi’im wa túumben ixi’im.
2. Ja’.
3. Ta’ab wa áasucar.

Bix u meyajta’al.

1. Yáaxile’ yáan u juuch’a’al le a’ ixi’imo’.
2. Ku puuk’al.
3. Ku mayta’al.
4. Lela’ oknaj k’iin ku meyajta’al. Beya’ ku ch’uykinsa’al.
5. Chen jóok u sáastale’ , ku ts’aabal k’aak’.
6. Ku juuyta’al, ku ts’aabal ta’ab waa a k’aat ch’ooch’, wa ma’ ch’ujuke’ áasucar ku ts’aabali’.
7. Chen táatake’, sáam tajak beyo’.

Entrevistada: Dionisia Kuyoc Canche.
X – Bacab, Valladolid, Yucatán.
Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.

1.  Xma’k’olan.
2. Sakan chakbil iib.
3. Juuch’bil sikil.
4. Ta’ab.

Bix u meyajta’al.

1. Yáan u chaka’al le iibo’.
2. Ts’o’okole’ ku xak’ta’al le sikil yéetel le chakbil iibo’.
3. Ku pak’achta’al le sakan tu taan le xmak’olano’.
4. Ku ts’aabal le xak’bil iibo’ tu yóok’olo’, ts’o’okole’ ku pixa’al.
5. Bey ku meyajbil tu láakalo’, ts’o’okole’ ku ts’aabal ich piib.
6. Ku pa’ata’al tak oorai’ mediae’, ku jóosa’al beyo’ je’el u beyta’al u jantale’.
7. Ku janta’al yéetel ch’ujuk ja’, wa sa’.

Entrevistada: Pastora Canche Kuyoc.
Blanca Flor, Chemax, Yucatán.
Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.

1. Túumben ixi’im.
2. Manteca.
3. Azúcar.
4. Je’.
5. P’aak.

Bix u meyajta’al.

1. Táanile’ yaan a juuch’ik le túumben ixi’imo’.
2. Beyo’ ka yaach’tik yéetel jump’íit máanteca, ts’o’okole’ ka paak’achtik.
3. Ka tajsik ti’ xamach, sáam le waaj beyo’.
4. Beorae’ tsaajbil u je’i’ yéetel p’aak.
5. Yaan a yáax ts’a’ik chokotal le p’aako’.
6. Ts’o’okole’ ka ts’a’ik le mantecao’.
7. Beyo’ ka pa’ik le je’o’, ka peeksik, yéetel beyo’ ku taajal, beyo’ je’el u beytal u jantale’.

Entrevistada: Doña Silvina Arceo Petul, 45 años.
X-Cohuo, Valladolid, Yucatán.
Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.

U nu’ukulilo’ob.

1. Sakan.
2. Chak k’ool.
3. Kiwi’.
4. Bak’el k’éek’en yéetel u bak’el xkaax (le je’ela láaj tak’antak).
5. U le’ ja’as.
6. Chakbil je’.
7. P’aak.
8. Iik
9. Jump’íit manteca.
10. Ta’ab.

Bix u meyajta’al.

1. Ku yáax yáach’tal le sakan yéetel ja’il le kiwi’o, ku tsa’abal xan jump’íit manteca.
2. Ku yilal u chaktal le sakano’.
3. Ku pak’achta’al le sakano’ yóok’ol, bey jump’éel wóolise’.
4. Tu yóok’ol le sakano ku tsa’abal le chak k’oolo’.
5. Ku ts’a’abal u bak’el le k’éek’eno’ yéetel u bak’el le xkaaxo’.
6. Tu chúumuke’ ku ts’a’abal junxéet le chakbil je’o’.
7. Ku ts’a’abal xan junxéet paak’i’.
8. Waa k’aat chan páape’ je’el u beytal u ts’a’abal junp’iit iike’.
9. Ku ka pixil yéetel le sakano’.
10. Tu ts’o’oke’ ku to’obol yéetel u le’ le ja’aso’.
11. Beya’ je’el u beytal u tsa’abal ich pibe’.
12. Ku muukal yéetel lu’um.
13. Ichil hora y media ku ka jaalaj.
14. Je’el u beytal u janta’al yéetel sa’ waa ch’ujuk ja’.

Doña Silvina Arceo Petul, 45 años.
X-Cohuo, Valladolid, Yucatán.
Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.

1. Jump’éel kilo maseca.
2. Medio kilo manteca.
3. Medio kilo azúcar.
4. U ju’unil ch’ujuk waaj.
5. Yeetel jump’íit áanis en grano.

 Bix u meyajta’al.

1. Táanile’ yaan a xa’ak’tik le óoxp’éel nu’ukulo’oba’, ka tsa’ik jump’íit ja’i’.
2. Yáan a t’abik le k’áak’o.
3. Yéeetel u láak’ jump’éel xamache’, yáan xan a t’abik k’áak’ yóok’ol utia’al a makik le xaman tu’ux ken a ts’aa le ch’ujuk yo’osal beyo’, uts kun táajal.
4. Ku pak’achta’al yóok’ol junxéet ju’un.
5. Ku ts’a’abal yóok’ol le xamach yáan ti’ le k’áak’o’.
6. Ku ma’akal yéetel junláak’ le xamacho’.
7. Ku pa’ata’al tak 5 wa 7 minutos ts’o’okole’ ku jo’osa’al.
8. Beyo’ je’el u beyta’al a jantike’, jach ki’.

Entrevistada: Silvina Arceo Petul.
X Cohuo, Valladolid, Yucatán.
Recopiló: Felipe Kuyoc Arceo.